Duran varlıklar ve amortisman

Açılış

Murat Bey'in şirketinde bir yatırım fonunun temsilcisi fabrikayı geziyor. Bilançoyu önceden incelemiş ve öğle yemeğinde bir soru soruyor: "Fabrika binanız bilançoda 12,5 milyon lira görünüyor. Bu bölgede benzer bir bina bugün yüz milyonun üstünde eder. Bilançonuz şirketinizi neden bu kadar küçük gösteriyor?"

Murat Bey bina ile arsanın 15 yıl önce alındığını biliyor. Ama 20 milyon liraya alınan binanın neden şimdi 12,5 milyon göründüğünü, arsanın neden hiç küçülmediğini ve bilançonun bugünkü değeri neden göstermediğini tam olarak anlatamıyor. Temsilcinin sorusu, aslında bilançonun en büyük satırlarından birinin nasıl ölçüldüğüne dair bir soru.

Tek fikir

Duran varlıklar, işletmenin yıllarca kullanacağı makineler, binalar, araçlar ve arsalardır. Maliyetleri alındıkları yıl bir kerede gider olmaz; amortismanla kullanım ömrüne yayılır. Bilançoda gösterilen tutar bu yayılmadan kalan kısımdır, piyasa değeri değildir.

Kavram

Kasadaki para, alacak ve stok kısa sürede el değiştirir. Duran varlıklar ise satılmak için değil, kullanılmak için tutulur ve işletmeye yıllarca hizmet eder. Önceki derslerde amortismanı birkaç kez farklı açılardan gördük: iki kural setinde farklı sürelerle, bir tahmin değişikliğinde ileriye yönelik olarak, FAVÖK'te geri eklenen bir gider olarak. Bu ders amortismanın kendisini ve bilançodaki izini tanımlıyor.

Amortismanın üç girdisi vardır. Birincisi maliyettir: varlığın alış bedeli, nakliyesi, kurulumu, yani onu kullanılır hale getirmek için yapılan bütün harcamalar. İkincisi yararlı ömürdür: varlığın işletmeye kaç yıl ya da kaç birim üretim boyunca hizmet edeceği. Üçüncüsü kalıntı değerdir: ömrünün sonunda varlığın satılması ya da hurdaya çıkarılmasıyla elde edilmesi beklenen tutar. Maliyetten kalıntı değer düşülünce amortismana tabi tutar bulunur ve bu tutar ömür boyunca dağıtılır.

Dağıtmanın birden çok yolu vardır. TMS 16 üç yöntemi sayar ve işletmeden varlığın faydasının nasıl tüketildiğini en iyi yansıtanı seçmesini ister. Doğrusal yöntemde her yıl aynı tutar gider yazılır; bir bina gibi her yıl benzer biçimde kullanılan varlıklar için uygundur. Azalan bakiyeler yönteminde ilk yıllarda daha fazla, sonraki yıllarda daha az amortisman ayrılır; teknolojisi hızla eskiyen varlıklar için uygundur. Üretim miktarı yönteminde amortisman, varlığın o yıl ne kadar kullanıldığına göre hesaplanır; aşınması kullanıma bağlı olan bir kalıp ya da bir kamyon için uygundur.

Bilançoda her duran varlık için iki rakam izlenir: maliyet ve birikmiş amortisman. Birikmiş amortisman, o güne kadar ayrılan bütün amortismanların toplamıdır. Maliyetten birikmiş amortisman çıkarılınca net defter değeri kalır. Yeni bir makinenin net defter değeri maliyetine yakındır; eski bir makinenin ise sıfıra yakın olabilir, oysa makine hâlâ çalışıyor olabilir. Bu yüzden duran varlıkların ortalama yaşı, birikmiş amortismanın maliyete oranından kabaca okunabilir ve bir işletmenin makine parkının ne kadar eskidiğine dair bir ipucu verir. Bu ipucunun bir sınırı var: vergi defteri ile raporlama tablosu ayrı tutulduğunda, vergi defterinde amortisman süreleri idarenin listesinden gelir ve finansal tablolardakinden kısa olabilir; oranı hesaplarken hangi tablodan okunduğuna dikkat etmek gerekir.

Bir istisna önemlidir: arsalar amortismana tabi tutulmaz. TMS 16, taş ocağı gibi istisnalar dışında arsaların sınırsız bir yararlı ömrü olduğunu ve bu yüzden amortismana tabi tutulmadığını söyler. Bina ve arsa birlikte alınsa bile ayrı izlenir: bina zamanla eskir, arsa eskimez.

Net defter değerinin piyasa değeri olmadığını önceki derslerde gördük. Standartlar burada işletmeye bir seçim bırakır. Maliyet modelinde varlık maliyetinden birikmiş amortisman düşülerek gösterilir. Yeniden değerleme modelinde ise varlık düzenli aralıklarla gerçeğe uygun değerine taşınır ve amortisman bu yeni değer üzerinden ayrılmaya devam eder. Türkiye'de TMS 16 her iki modele de izin verir; büyük ve orta boy işletmeler için hazırlanan standart da maddi duran varlıkların yeniden değerlenmiş tutarla ölçülmesine izin verir. Yeniden değerleme bilançoyu büyütür, ama artış kâra değil özkaynakta ayrı bir yedeğe yazılır ve sonraki yıllarda daha yüksek amortisman olarak gelir tablosuna döner.

Vakalarda

Temsilcinin sorusunun cevabı bu iki satırda: bina tarihî maliyetiyle kayıtlı ve her yıl yarım milyon lira amortisman ayrılmış. Arsa ise hiç amortismana tabi tutulmadığı için 15 yıl önceki tutarında duruyor. Binanın ne kadar eskidiğini de aynı iki rakam söylüyor.

Muhasebe müdürü bir ihtimali de hesaplıyor: şirket binayı yeniden değerleme modeline geçirse ve binanın bugünkü değeri 120 milyon lira olarak belirlense, kalan 25 yıllık ömür üzerinden amortisman yeniden hesaplanacak.

Bilanço 107,5 milyon lira büyüyecek ve özkaynakta bir yeniden değerleme yedeği oluşacak. Ama her yıl 4,3 milyon lira fazladan amortisman faaliyet kârından düşecek. Murat Bey temsilciye şunu söylüyor: bilanço küçük görünüyor çünkü maliyetle kayıtlı; yeniden değerleme onu büyütür ama kârı küçültür. Temsilci için doğru soru, binanın kaç lira ettiği değil, şirketin bu binayı satmadan nasıl kullandığı. Binanın gizli değeri, ancak bina satılırsa ya da bir krediye teminat gösterilirse paraya dönüşür; o güne kadar şirketin kazancı makinelerin içinde ürettiği işten gelir.

Doğrusal yöntemde gelecek yıl da 360.000 lira gider yazılacak, oysa kalıp çok daha az kullanılacak; parça başına düşen kalıp maliyeti, sipariş düştüğü yıl yapay olarak yükselecek. Üretim miktarı yönteminde ise her basıma aynı 3,6 lira düşüyor. Elif kalıbın aşınmasının basım sayısına bağlı olduğunu ve parça maliyetini doğru izlemek için üretim miktarı yönteminin daha uygun olduğunu savunuyor. Muhasebe kabul ediyor, ama bir koşulla: basım sayısı her ay üretim sisteminden alınacak ve yıl sonunda kalıbın gerçek durumuna göre kalan ömür tahmini gözden geçirilecek.

Murat Bey'in binasında net defter değeri, yıllar içinde piyasa değerinden uzaklaşan bir tarihî kayıt olarak göründü. Elif'in kalıbında ise amortisman yönteminin seçimi, aynı varlığın parça maliyetini yıldan yıla farklı gösterecekti.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Duran varlık sayfası: dört grup, maliyet, birikmiş amortisman, oran ve kullanılan ölçüm modeli.

Özet

1. Duran varlıklar yıllarca kullanılmak için tutulur; maliyetleri amortismanla yararlı ömre yayılır.
2. Amortismanın girdileri maliyet, yararlı ömür ve kalıntı değerdir; yöntem doğrusal, azalan bakiyeler ya da üretim miktarı olabilir.
3. Net defter değeri maliyetten birikmiş amortismanın düşülmesiyle bulunur ve piyasa değeri değildir; arsalar amortismana tabi tutulmaz.
4. Yeniden değerleme modeli bilançoyu büyütür, artışı özkaynağa yazar ve gelecekteki amortismanı artırır.

Kendini sına

1. Murat Bey'in fabrika binası 20 milyon liraya alındığı halde bilançoda neden 12,5 milyon lira görünüyor?
2. Elif'in kalıp setinde gelecek yıl doğrusal yöntem ve üretim miktarı yöntemi hangi amortisman tutarlarını verir ve fark neden önemlidir?
3. Bina yeniden değerleme modeline geçirilirse bilanço ve gelir tablosu nasıl etkilenir?

Yanıtlar

1. Çünkü bina 40 yıllık ömürle doğrusal yöntemle amortismana tabi tutuluyor ve 15 yılda yılda 500.000 liradan 7,5 milyon lira amortisman ayrıldı. Maliyetten bu tutar düşülünce net defter değeri 12,5 milyon lira kalır. Bu tutar binanın bugünkü piyasa değerini değil, maliyetinin henüz gidere dönüşmemiş kısmını gösterir.
2. Doğrusal yöntem her yıl olduğu gibi 360.000 lira verir; üretim miktarı yöntemi 60.000 basım için 216.000 lira verir. Fark önemlidir, çünkü doğrusal yöntemde sipariş düştüğü yıl parça başına düşen kalıp maliyeti yapay olarak yükselir; üretim miktarı yönteminde her basıma aynı 3,6 lira düşer.
3. Bilançoda bina bugünkü değerine yükselir ve artış özkaynakta bir yeniden değerleme yedeği olarak görünür; kâr bu artıştan etkilenmez. Sonraki yıllarda amortisman yeni değer üzerinden hesaplanır, 500.000 liradan 4,8 milyon liraya çıkar ve faaliyet kârını her yıl 4,3 milyon lira azaltır.

Sonraki derse köprü

Bina, makine ve kalıp elle tutulan varlıklardı. Zeynep'in şirketinin öneri motoru ya da yıllardır biriken bir marka ise bilançoya ancak belirli koşullarla girebilir. Sonraki ders maddi olmayan varlıkları ve bir şirket satın alınırken ödenen fazladan bedel olan şerefiyeyi işliyor.