Dönen varlıklar

Açılış

Ocağın ilk haftası. Murat Bey'in şirketinde tedarikçilere ödenecek sac faturalarının vadesi geliyor: 25 milyon lira, otuz gün içinde. Finans müdürü yönetim toplantısında bilançoyu gösteriyor: "Dönen varlıklarımız 123 milyon lira. Kısa vadeli borçlarımızın neredeyse iki katı. Endişelenecek bir şey yok."

Murat Bey o 123 milyonun içinde neler olduğunu biliyor. 8 milyonu bankada. 70 milyonu bayilerin borcu ve ortalama vadesi üç ay. 45 milyonu depoda bekleyen makineler, yedek parçalar ve sac. Sorusu basit: otuz gün içinde 25 milyon lirayı bu 123 milyonun hangi kısmından ödeyeceğiz?

Tek fikir

Dönen varlıklar, bir yıl içinde nakde dönüşmesi beklenen varlıklardır: nakit, alacaklar, stoklar. Ama hepsi aynı hızla ve aynı kesinlikle nakde dönmez. Bilanço onları ayrı satırlarda gösterir, çünkü bir işletmenin borcunu zamanında ödeyip ödeyemeyeceği toplamlarına değil, hangisinin ne zaman ve ne kadar nakde döneceğine bağlıdır.

Kavram

Önceki derste bilançoyu bir günün fotoğrafı olarak okuduk. Bu ders fotoğrafın sol tarafına, varlıklara, ve onların ilk grubuna yaklaşıyor.

Bilanço dönen varlıkları genellikle nakde yakınlık sırasıyla dizer ve her basamak bir öncekinden biraz daha az kesindir.

En üstte nakit ve nakit benzerleri durur: kasa, vadesiz banka hesapları ve vadesi üç ay ya da daha kısa olan, değer kaybı riski önemsiz yatırımlar. TMS 7 bu sınırı açıkça çizer: üç aydan uzun vadeli bir mevduat, ne kadar güvenli olursa olsun, nakit benzeri sayılmaz. Bu basamak bugün harcanabilir.

İkinci basamakta ticari alacaklar durur: satılmış ama parası henüz tahsil edilmemiş mallar ve hizmetler. Alacak bir sözdür. Vadesi geldiğinde nakde dönmesi beklenir, ama bu müşterinin ödeme gücüne ve vadeye bağlıdır. Tahsil edilemeyeceği tahmin edilen kısım için ayrılan karşılık, Kerem'in hastanesinde gördüğümüz gibi, alacaktan düşülerek gösterilir. Bu yüzden alacak satırı, tahsil edilmesi beklenen tutarı gösterir; ama bunun da ne zaman tahsil edileceğini göstermez.

Üçüncü basamakta stoklar durur: hammadde, yarı mamul ve satılmayı bekleyen mamul. Stok nakde iki adımda döner: önce satılması, sonra satışın parasının tahsil edilmesi gerekir. Üstelik stok, satılana kadar değer kaybedebilir: modası geçer, bozulur, yerine yeni model gelir. TMS 2 bunun için açık bir kural koyar: stoklar maliyetle ya da net gerçekleşebilir değerle, yani tahmini satış fiyatından satış için katlanılacak maliyetler düşüldükten sonra kalan tutarla, hangisi düşükse onunla gösterilir. Bir stok maliyetinin altında satılacaksa, aradaki fark beklenmeden bugün gider yazılır.

Bunların dışında peşin ödenmiş giderler gibi kalemler de dönen varlıklar arasında yer alır: önümüzdeki aylar için peşin ödenmiş bir sigorta primi ya da kira. Bunlar hiçbir zaman nakde dönmez; ancak gelecekte ödenmeyecek bir giderin yerini tutar.

Bir yıllık sınırın bir istisnası vardır ve bilançoyu okurken önemlidir. Bazı işletmelerin olağan faaliyet döngüsü bir yıldan uzundur: bir gemi tersanesi bir gemiyi iki yılda tamamlar, bir şarap üreticisi şarabını yıllarca dinlendirir, bir konut müteahhidi satılacak daireleri birkaç yılda bitirir. Bu işletmelerde stok, bir yıl içinde satılmayacak olsa bile dönen varlık olarak gösterilir. Bu yüzden dönen varlık satırı her sektörde aynı hızı anlatmaz; bir tersanenin dönen varlıkları ile bir marketinkiler aynı kelimeyle adlandırılır ama nakde dönüş süreleri aylarla yıllar kadar farklıdır.

Bu sıralama likiditenin özüdür. Toplam dönen varlık büyük olabilir, ama içinde stok ve uzun vadeli alacak ağır basıyorsa, işletme yaklaşan bir ödemeyi yapmakta zorlanabilir. Tersine, dönen varlıkları küçük ama çoğu nakit olan bir işletme rahat olabilir. Likiditeyi okumak, toplamı değil sırayı ve zamanlamayı okumaktır. İleride oranlar modülünde bu ilişkiyi ölçen oranlar hesaplanacak; burada önemli olan, her satırın nakde ne kadar uzak durduğunu görmek.

Türkiye'deki işletmeler için bir uyarı daha: yüksek enflasyonda dönen varlıkların liraya bağlı olanları, yani nakit ve lira alacaklar, her ay satın alma gücü kaybeder. Stok ise fiyatlarla birlikte değer kazanabilir. Bu yüzden enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde işletmeler nakit tutmak yerine stok biriktirmeye eğilim gösterir; bu da likiditeyi zayıflatabilir. Bu gerilim, işletme sermayesi modülünde ayrıntılı olarak ele alınacak.

Vakalarda

123 milyonluk dönen varlıklardan yalnızca 31 milyonu otuz gün içinde kullanılabilir ve ödemeden sonra geriye 6 milyon kalıyor. Bayilerden biri tahsilatı geciktirirse bu pay hızla erir; en büyük üç bayinin birkaç hafta gecikmesi, 6 milyonluk payı kolayca sıfıra indirebilir. Murat Bey stoklara da bir kez daha bakıyor. Depoda bekleyen 40 makinenin 10'u eski model; yeni modelin çıkmasıyla bu makineler ancak 200.000 liraya satılabilecek ve her biri için 10.000 liralık nakliye ve kurulum gideri olacak. Maliyetleri makine başına 228.000 lira.

Bu 380.000 lira, makineler satılmadan, bu yılın gideri olarak yazılmalı ve stok satırı o kadar küçülmeli. Murat Bey yönetime iki öneri götürüyor: otuz günlük ödeme planını toplam dönen varlığa değil, nakit ve yakın tahsilatlara göre yapmak; ve eski model makineleri baharı beklemeden indirimle satmayı düşünmek.

Toplam birikim 150.000 lira ve kâğıt üzerinde tamponu aşıyor. Ama hemen kullanılabilen kısım yarım ayı karşılıyor. Vadeli mevduat vadesi dolmadan bozulursa faizin bir kısmından vazgeçilir; altın satılırken alış ve satış fiyatı arasındaki fark kadar kayıp olur. Örnek olarak bu fark yüzde 3 ise, altının tamamı bozdurulduğunda kayıp küçük ama gerçektir.

Murat Bey'in şirketinde dönen varlıkların büyüklüğü, otuz günlük ödeme gücünü olduğundan fazla gösterdi. Hakan ve Seda'nın hanesinde ise toplam birikim, hemen erişilebilir paranın yedi katından fazlaydı ve tamponu olduğundan güçlü gösteriyordu.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Likidite sayfası: şirketin dört grubu ve payları; hanenin üç basamağı ve aylık giderin kaç katını karşıladıkları.

Özet

1. Dönen varlıklar bir yıl içinde nakde dönüşmesi beklenen varlıklardır; bilanço onları nakde yakınlık sırasıyla gösterir.
2. Nakit ve üç aydan kısa vadeli nakit benzerleri bugün kullanılabilir; alacaklar vadeye ve müşteriye, stoklar satışa ve tahsilata bağlıdır.
3. Stoklar maliyet ya da net gerçekleşebilir değerden düşük olanıyla gösterilir; değer kaybı satış beklenmeden gider yazılır.
4. Likidite toplamdan değil sıradan ve zamanlamadan okunur.

Kendini sına

1. Murat Bey'in şirketinin 123 milyonluk dönen varlıklarından otuz gün içinde ne kadarı kullanılabilir ve neden?
2. Eski model makinelerde değer düşüklüğü nasıl hesaplanıyor?
3. Hakan ve Seda'nın 150.000 liralık birikimi neden üç aylık tampon hedeflerini gerçekten karşılamıyor?

Yanıtlar

1. Yaklaşık 31,3 milyon lirası: 8 milyon nakit ve doksan günlük vadeli 70 milyonluk alacağın otuz günde tahsil edilmesi beklenen üçte biri. Stoklar baharda satılacağı için bu süre içinde nakde dönmez. 25 milyonluk ödemeden sonra yaklaşık 6,3 milyon kalır.
2. Net gerçekleşebilir değer, 200.000 liralık satış fiyatından 10.000 liralık satış gideri düşülerek 190.000 lira bulunur. Maliyet 228.000 lira olduğu için makine başına 38.000 lira, on makine için 380.000 lira değer düşüklüğü bugün gider yazılır.
3. Çünkü birikimin yalnızca 20.000 lirası vadesiz hesapta ve hemen kullanılabilir; bu, aylık giderin yarısını karşılar. Vadeli mevduat bozulursa faiz kaybı, altın satılırsa alış satış farkı kadar kayıp doğar. Toplam tampon hedefini aşsa da, erişim hızı ve maliyeti farklı üç basamaktan oluşur.

Sonraki derse köprü

Dönen varlıklar bir yıl içinde nakde dönmesi beklenenlerdi. Murat Bey'in bilançosunun en büyük ikinci grubu ise yıllarca kullanılacak makineler, binalar ve arsalardı. Sonraki ders duran varlıkları ve amortismanı işliyor: bir makinenin maliyetinin yıllara nasıl yayıldığını ve bilançodaki değerinin neden her yıl azaldığını.