Gelir tablosu okuma notu

Görev

Bu atölyede bir gelir tablosunu iki yıllık karşılaştırmayla okuyup tek sayfalık bir okuma notu yazacaksın. Tablo, Finans Defteri'nin ilk kapısı için seçtiğin kurumun olsun: kendi şirketin, kontrolörden alabildiğin bir özet ya da raporu KAP'ta yayımlanmış halka açık bir şirket. Erişimin yoksa masa başı yolunu seç ve aşağıdaki örnek çözümdeki rakamlarla çalış; bunu notun başına yaz.

Halka açık bir şirket seçtiysen tabloyu KAP'taki finansal rapor bildiriminde, kâr veya zarar tablosu başlığı altında bulursun; yıllık raporun cari ve önceki dönem sütunları sana iki yılı birlikte verir. Kendi şirketinin rakamlarıyla çalışıyorsan, özetin denetlenmiş tablodan mı yoksa yönetim raporundan mı geldiğini sor ve not et; ikisi farklı rakamlar taşıyabilir.

Not dört bölümden oluşacak.

Birinci bölüm merdiven. Son iki yılın gelir tablosundan şu satırları alt alta yaz: hasılat, brüt kâr, faaliyet kârı, amortisman, FAVÖK, finansman giderleri ve kur farkları, vergi öncesi kâr, vergi gideri ve dönem kârı. Tablo bin lira cinsindense birimi notun başına yaz.

İkinci bölüm oranlar. Her iki yıl için brüt marjı, faaliyet kâr marjını, FAVÖK marjını ve net kâr marjını hesapla. Hasılatın nominal büyümesini bul ve aynı dönemin enflasyonuyla reel büyümeye çevir; enflasyon oranını hangi kaynaktan aldığını yaz.

Üçüncü bölüm ayıklama. Tabloda ya da dipnotlarda tek seferlik görünen kalemleri bul: varlık satış kazançları, kerelik teşvikler, yeniden yapılanma giderleri. Her biri için geçen yıl da olup olmadığına bak ve tek seferlik sayıp saymadığını gerekçesiyle yaz. Şirket düzeltilmiş bir ölçü açıklıyorsa, onu da standart kârla karşılaştır.

Dördüncü bölüm yorum. En fazla beş cümle. Asıl işin performansı ne yönde değişti? Net kârdaki değişimin ne kadarı asıl işten, ne kadarı finansmandan, vergiden ya da tek seferlik kalemlerden geliyor? Notu okuyan bir yöneticinin sorması gereken bir soru nedir?

Örnek çözüm

Elif önce merdiveni iki sütun halinde yazıyor ve her basamağı kendisi hesaplıyor; özet tablodaki ara toplamlara güvenmek yerine onları yeniden kuruyor.

Sonra oranları hesaplıyor. Hasılat yüzde 20 büyümüş, ama brüt marj ve faaliyet kâr marjı birer puan gerilemiş.

FAVÖK marjındaki iki puanlık düşüş, Burak Bey'in bütçe toplantısında söylediği cümleyle aynı. Ama faaliyet kâr marjı yalnızca bir puan gerilemiş; Elif farkın nereden geldiğini görmek için faaliyet giderlerinin payına da bakıyor.

Faaliyet giderlerinin payı değişmemiş; faaliyet kâr marjındaki bir puanlık düşüşün tamamı brüt marjdan geliyor. FAVÖK marjının iki puan düşmesinin nedeni ise amortisman: iki yıl da 60 milyon olan amortisman, büyüyen hasılatın daha küçük bir payı oldu ve faaliyet kârını korudu. FAVÖK bu korumayı görmüyor; amortisman dışındaki, kasadan çıkan giderlerin hasılata oranı iki puan artmış. Elif'in sonucu, FAVÖK marjının bu yıl faaliyet kâr marjından daha kötü bir haber verdiği. Yüzde 20'lik büyümenin kendisini de sorguluyor. Geçen yıl kendi maaşını değerlendirirken kullandığı örnek enflasyon yüzde 45'ti.

Lira cinsinden büyüyen hasılat, fiyat artışları ayıklanınca küçülüyor. Elif bunun bir kısmının avro cinsinden satışlardan geldiğini ve kurun hasılatı lira olarak şişirdiğini de not ediyor; gerçek hacim değişimi için satış adetlerine bakmak gerekecek.

Ayıklama bölümünde iki kalemi inceliyor. Birincisi kur farkı: 40 milyonluk gider tekrarlanmayabilir, ama döviz kredisi durdukça her yıl bir kur farkı olacak; tek seferlik değil, değişken. İkincisi vergi gideri: bu yıl 4 milyona düşmüş, çünkü kur farkı vergi öncesi kârı küçültmüş. Gerçek bir tek seferlik kalem bulamıyor ve bunu da yazıyor. Son olarak net kâr marjını hesaplıyor.

Her liralık satıştan geçen yıl yaklaşık 3,7 kuruş net kâr kalırken bu yıl bir kuruştan az kalmış. Dört marjı yan yana koyunca tablo netleşiyor: brüt marj ve faaliyet kâr marjı birer puan, net kâr marjı ise dörtte birine inmiş; aradaki uçurumu finansman basamağı açıyor.

Yorumu beş cümleye sığdırıyor: "Hasılat lira olarak yüzde 20 büyüdü ama enflasyonun altında kaldı; reel olarak daralıyoruz. Brüt marj ve faaliyet kâr marjı birer puan geriledi; faaliyet kârının mutlak artışı fiyat etkisinden geliyor. Net kârdaki 27 milyonluk düşüşün 36 milyonu kur farkından; asıl iş ise 4 milyon daha fazla kazandırdı. Döviz kredisi durdukça net kâr kura bağlı kalacak. Yönetime sorum: satış adedimiz arttı mı, yoksa büyümenin tamamı fiyattan ve kurdan mı geliyor?"

Elif'in notunda dikkat edilecek nokta, her yorum cümlesinin bir hesaba dayanması. "Kur yüzünden" demek yerine kurun etkisini sayıyla gösteriyor; "büyüdük" demek yerine büyümeyi enflasyonla sınıyor; ve notu bir yargıyla değil, cevabı tablonun dışında olan bir soruyla bitiriyor.

Hatayı bul

Murat Bey de ilk kapı için kendi şirketinin okuma notunu yazmış. Not tek paragraf: "Bu yıl rekor kâr ettik: vergi öncesi kâr 46,5 milyon, geçen yıla göre çok iyi. Satışlarımız lira olarak yüzde 40 arttı. Vergi defterine göre kârımız ise 36 milyon, demek ki denetçi kârımızı düşük göstermiş. Bayilere bu yılki performansımızın gelecek yıl da devam edeceğini söyleyebiliriz." Notta hiç oran yok, iki yıl yan yana yazılmamış ve kaynak belirtilmemiş. Sorunları bulmaya çalış.

Cevap

Birinci sorun, rekor kârın içindeki 14,5 milyonluk arsa satış kazancının ayıklanmaması. Asıl işin vergi öncesi kârı 32 milyondur; gelecek yılın beklentisi bu rakama göre kurulmalı, aksi halde bayiler gelecek yıl bir düşüş görecek. İkinci sorun, lira satış artışının enflasyonla sınanmaması. Örnek enflasyon yüzde 45 ise yüzde 40'lık lira artışı reel olarak küçülme demektir: 1,4 ÷ 1,45 ≈ 0,97. Şirketin makine adedi daha önceki yıllarda da neredeyse sabit kalmıştı; satışın adet olarak arttığı gösterilmeden büyümeden söz edilemez. Üçüncü sorun, vergi defterindeki kâr ile finansal tablolardaki kârın karıştırılması. İki kâr farklı kurallarla hesaplanır; aradaki fark garanti karşılığından ve amortisman sürelerinden doğar, denetçinin "düşük göstermesinden" değil. Dördüncü sorun, notta hiç marj olmaması. Tutar olarak artan bir kâr, marjı düşerken de artabilir; şirketin brüt marjı son yıllarda dört puan gerilemişti. "Çok iyi" yargısı, marjı görmeden kurulmuş bir yargıdır. Beşinci sorun, iki yılın yan yana yazılmaması ve kaynağın belirtilmemesi; okuyan kişi hangi rakamın hangi yıla ve hangi belgeye ait olduğunu bilemez.

Teslim

Defter: Kapı 1, gelir tablosu okuma notu: tarihli, kaynaklı, iki yıllık, dört bölümlü tek sayfa.

Rubrik

1. Merdivenin doğruluğu. Zayıf: yalnızca net kâr ya da tek bir yıl yazılmış. Yeterli: iki yılın merdiveni var ama ara toplamlar tablodan kopyalanmış. Güçlü: ara toplamlar yeniden hesaplanmış, birim ve kaynak yazılmış, tutmayan bir satır varsa işaretlenmiş.
2. Oranların kullanımı. Zayıf: hiç oran yok ya da yalnızca tutarlar karşılaştırılmış. Yeterli: marjlar hesaplanmış ama hasılat büyümesi nominal bırakılmış. Güçlü: dört marj iki yıl için hesaplanmış ve büyüme enflasyonla reel değere çevrilmiş.
3. Ayıklamanın dürüstlüğü. Zayıf: tek seferlik kalemler hiç aranmamış. Yeterli: kalemler bulunmuş ama tek seferlik sayılma gerekçesi yok. Güçlü: her kalemin geçen yıl da olup olmadığına bakılmış; bulunamadıysa bu da yazılmış.
4. Yorumun dayanağı. Zayıf: yorum yargılardan ibaret ("çok iyi bir yıl"). Yeterli: yorum rakamlara değiniyor ama net kârdaki değişimi kaynaklarına ayırmıyor. Güçlü: net kârdaki değişim asıl iş, finansman, vergi ve tek seferlik kalemler olarak ayrılmış ve not bir soruyla bitiyor.
5. Okunabilirlik. Zayıf: not birden çok sayfaya taşmış ya da başlıksız. Yeterli: tek sayfa ama bölümler karışık. Güçlü: tek sayfa, dört bölüm, her bölüm kendi başlığıyla; bir yönetici iki dakikada okuyup ne sorması gerektiğini anlayabiliyor.

Sonraki derse köprü

Elif'in notu bir dönemi, bir yılın akışını okudu. Ama 40 milyonluk kur farkını doğuran döviz kredisi gelir tablosunda değil, başka bir yerde duruyor: şirketin yıl sonundaki borçlarının ve varlıklarının listesinde. Sonraki modül bilançoyu açıyor ve ilk dersi bilançonun bir dönemi değil, tek bir günü gösteren bir fotoğraf olduğunu kuruyor.