Tek seferlik kalemler ve düzeltilmiş kâr

Açılış

Zeynep, yatırımcılara gidecek sunumun son halini finans ekibinden alıyor. İlk sayfada büyük harflerle bir rakam var: "Düzeltilmiş FAVÖK: −23 milyon TL." Gelir tablosunda esas faaliyet zararı 42 milyondu. Aynı yıl, aynı şirket; sunumda zarar neredeyse yarıya inmiş görünüyor.

Dipnotta düzeltmeler sıralanmış: amortisman, çalışanlara verilen hisse bazlı ödemeler, depo taşınması ve "tek seferlik lansman kampanyası". Zeynep son kalemde duruyor. O kampanyayı kendisi yönetmişti. Geçen yıl da bir lansman kampanyası yapmışlardı, ondan önceki yıl da. Her yıl yapılan bir şey, ne zamandan beri tek seferlik sayılıyordu?

Tek fikir

Şirketler tekrarlanmayacağını düşündükleri kalemleri ayırıp "düzeltilmiş" bir kâr açıklar. Bazı düzeltmeler gerçekten işin sürekli performansını daha iyi gösterir; bazıları ise her yıl tekrarlanan giderleri dışarıda bırakarak kârı olduğundan iyi gösterir. Düzeltilmiş kâr, neyi neden ayıkladığı sorulmadan okunamaz.

Kavram

Bu modülün merdiveninde hasılattan net kâra indik. Bu ders, şirketlerin o merdivenin yanına kurdukları ikinci bir merdivene bakıyor.

Düzeltmenin meşru bir amacı vardır. Bir yatırımcı ya da yönetici, bir şirketin gelecek yıl ne kazanacağını tahmin etmeye çalışır. Bu yıl bir arsa satılmış ve büyük bir kazanç doğmuşsa, o kazanç gelecek yıl tekrarlanmayacaktır; onu ayırmadan yapılan bir tahmin yanıltıcı olur. Aynı mantık bir kerelik bir fabrika kapatma maliyeti ya da bir dava tazminatı için de geçerlidir. Bu tür kalemleri ayırmak, işin sürekli performansını görünür kılar.

Tek seferlik kalemler yalnızca faaliyet basamağında doğmaz. Dr. Kerem'in hastanesinde bir kerelik bir teşvik indirimi vergi basamağında net kârı yükseltmişti: teşviksiz bir yılda aynı iş, net kârda 1,75 milyon lira daha az bırakacaktı. Kerem'in gelecek yılın bütçesini teşviksiz oranla kurması, aslında bir düzeltmeydi: tekrarlanmayacak bir kalemi gelecek beklentisinden ayıklamak.

Muhasebe standartları bu ihtiyacı tanır ama bir sınır koyar. TMS 1, hiçbir gelir ya da gider kaleminin gelir tablosunda ya da dipnotlarda "olağan dışı kalem" olarak sunulmasına izin vermez. Bunun yerine, önemli kalemlerin niteliğinin ve tutarının ayrı ayrı açıklanmasını ister: stok ve duran varlık değer düşüklükleri, yeniden yapılanma maliyetleri, duran varlık satışları, dava sonuçları gibi. Yani standart, kalemin tablonun içinde kalmasını ve okurun onu görüp kendisinin karar vermesini ister; şirketin onu baştan "olağan dışı" diye ayırıp kenara koymasını değil.

Düzeltilmiş kâr ise standardın dışında, şirketin kendi sunumunda yaşar. Burada sorun, neyin tek seferlik sayılacağına şirketin kendisinin karar vermesidir. Bazı düzeltmeler her yıl tekrarlanır: her yıl "tek seferlik" bir yeniden yapılanma, her yıl "olağan dışı" bir kampanya. Bazıları gerçek bir gideri ortadan kaldırır: çalışanlara hisseyle ödenen ücret nakit değildir ama çalışanın emeğinin bedelidir ve hisseyi elinde tutan ortakların payını küçültür. Düzeltmelerin neredeyse hep gideri çıkarıp kârı artıran yönde yapılması da dikkat çekicidir; tek seferlik kazançlar, tek seferlik giderler kadar sık ayıklanmaz.

Okur için birkaç soru bu ikinci merdiveni sınamaya yeter. Düzeltilen kalem geçen yıl ve önceki yıl da var mıydı? Varsa tek seferlik değildir. Bunu sınamanın en basit yolu, aynı başlıklı düzeltmeyi birkaç yıl yan yana koymaktır. Beş yıl üst üste her yıl "tek seferlik yeniden yapılanma" gideri yazan bir şirket düşünelim.

Her yıl ortalama 4 milyon lira tutan bir gider tek seferlik değil, işin sürekli maliyetidir; adı ne olursa olsun, beklenti kurarken kârdan düşülmelidir. Düzeltme yalnızca giderleri mi çıkarıyor, yoksa tek seferlik kazançlar da ayıklanmış mı? Ayıklanan gider bir nakit çıkışı mıydı ya da ortakların payını küçülten bir ödeme miydi? Ve şirket düzeltilmiş kâr ile standart kâr arasındaki köprüyü kalem kalem gösteriyor mu? TFRS 18, kamuya duyurulan bu tür yönetim tanımlı ölçüler için böyle bir mutabakatı zorunlu tutuyor; köprüyü göstermeyen bir düzeltilmiş kâr, okurdan güven ister ama kanıt vermez.

Vakalarda

Zeynep düzeltmeleri tek tek sınıyor. Depo taşınması gerçekten bir kerelik: şirket yeni depoya bir kez taşındı. Hisse bazlı ödeme nakit değil, ama yazılımcıların maaşının bir parçası; onu çıkarmak, çalışanların bir kısmını bedavaya çalışıyormuş gibi gösteriyor. Üstelik şirket yeni yazılımcı aldıkça bu ödeme her yıl tekrarlanacak. Lansman kampanyası ise her yıl tekrarlanıyor: geçen yıl kasımda, ondan önce de baharda büyük kampanyalar yapılmıştı. Kampanya şirketin müşteri kazanma yöntemi; tek seferlik değil, işin kendisi.

Zeynep finans ekibine bir öneri götürüyor: sunumda düzeltilmiş FAVÖK kalabilir, ama yanında standart FAVÖK ve iki rakam arasındaki köprü açıkça gösterilmeli; kampanya gideri düzeltmelerden çıkarılmalı. Yatırımcılar zaten bu soruyu soracak. Sormadan cevap vermek, sorulduktan sonra savunmaktan daha inandırıcı.

Bu kazancın nereden geldiği de ilginç. Muhasebenin dilini konuştuğumuz derste fabrika arsasının tarihî maliyetle 2 milyon lira, benzerinin bugünkü değerinin ise 60 milyon lira olduğunu görmüştük. Satılan parsel o arazinin bir parçası; kazanç, yıllardır bilançoda görünmeyen bir değerin satış günü bir kerede gelir tablosuna çıkması. Vergi öncesi kâr kazançla birlikte yaklaşık yüzde 45 yüksek görünüyor. Murat Bey genel müdüre bunun meşru bir düzeltme örneği olduğunu söylüyor: arsa bir kez satıldı ve gelecek yıl böyle bir kazanç olmayacak. Rekor kâr açıklanabilir, ama aynı cümlede kazancın arsadan geldiği ve işin kendisinin 32 milyon kazandığı da söylenmeli. Aksi halde bayiler gelecek yılın beklentisini 46,5 milyona göre kurar ve gelecek yıl şirket, aynı işi yaptığı halde kârı düşmüş gibi görünür.

Zeynep'in şirketinde düzeltilmiş kâr, her yıl tekrarlanan bir gideri ayıklayarak zararı küçük gösterdi. Konya'daki şirkette ise ayıklanması gereken bir kazançtı ve onu ayıklamak kârı küçültüyordu; düzeltmenin dürüstlüğü, yönünden bağımsız olarak aynı kuralla yapılmasındadır.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Düzeltme sayfası: düzeltilmiş ölçünün adı, düzeltilen kalemler, iki yıl üst üste düzeltilenler ve tek seferlik kazançların da ayıklanıp ayıklanmadığı.

Özet

1. Tek seferlik kalemleri ayırmak, işin sürekli performansını görmek için meşru bir yoldur.
2. Standartlar "olağan dışı" kalem sunumuna izin vermez; önemli kalemlerin ayrı açıklanmasını ister.
3. Düzeltilmiş kâr şirketin kendi tanımıdır; tekrarlanan giderleri ayıklayarak kârı olduğundan iyi gösterebilir.
4. Bir düzeltmeyi sınamanın yolu, kalemin geçmiş yıllarda da olup olmadığına, tek seferlik kazançların da ayıklanıp ayıklanmadığına ve standart kârla köprünün gösterilip gösterilmediğine bakmaktır.

Kendini sına

1. Zeynep'in şirketinin düzeltilmiş FAVÖK'ü nasıl hesaplanıyor ve hangi düzeltme tek seferlik değil?
2. Murat Bey'in şirketinde arsa satış kazancı ayıklanmazsa gelecek yıl ne olur?
3. Bir şirketin düzeltilmiş kârına güvenmeden önce hangi üç soruyu sorarsın?

Yanıtlar

1. FAVÖK −38 milyondur; buna 3 milyon hisse bazlı ödeme, 2 milyon depo taşınması ve 10 milyon lansman kampanyası eklenince −23 milyon bulunur. Lansman kampanyası her yıl tekrarlandığı için tek seferlik değildir; hisse bazlı ödeme de gerçek bir ücret maliyetidir. Yalnızca depo taşınması ayıklansaydı rakam −36 milyon olurdu.
2. Bayiler ve yönetim gelecek yılın beklentisini 46,5 milyonluk vergi öncesi kâra göre kurar. Gelecek yıl arsa satışı olmayacağı için şirket aynı işi yapsa bile kâr 32 milyon civarına döner ve bu bir düşüş gibi okunur.
3. Düzeltilen kalem geçmiş yıllarda da var mıydı? Tek seferlik kazançlar da ayıklanmış mı? Şirket düzeltilmiş kâr ile standart kâr arasındaki köprüyü kalem kalem gösteriyor mu?

Sonraki derse köprü

Bu modülde gelir tablosunu basamak basamak indik ve şirketlerin yanına kurduğu ikinci merdiveni sınadık. Şimdi bu araçları gerçek bir tabloya uygulama sırası. Sonraki derste kendi kurumunun ya da halka açık bir şirketin gelir tablosu okuma notunu iki yıllık karşılaştırmayla yazacaksın.