Finansman gideri ve kur farkı

Açılış

Bursa'daki fabrikanın yıl sonu iletişim toplantısında genel müdür iki slayt gösteriyor. Birincisinde iyi bir haber var: faaliyet kârı geçen yılın 80 milyon lirasından 84 milyona çıkmış. Fabrika daha verimli çalışmış, fire düşmüş, siparişler artmış. İkinci slaytta ise vergi öncesi kâr var: geçen yıl 48 milyon, bu yıl 14 milyon.

Salonda bir sessizlik oluyor. Elif yanındaki üretim mühendisine fısıldıyor: "Daha iyi çalıştık ve kârımız dörtte birine mi düştü?" Genel müdür tek kelimeyle açıklıyor: "Kur." Elif bu kelimenin gelir tablosunda nerede durduğunu ve neden bu kadar ağır bastığını bilmiyor.

Tek fikir

Faaliyet kârının altında finansman basamağı durur: borçlara ödenen faiz ve döviz borcunun kurdaki değişimden doğan farkı. Türkiye'de döviz borcu taşıyan şirketlerde bu basamak, asıl işte hiçbir şey değişmese bile net kârı sert biçimde sallayabilir.

Kavram

Gelir tablosunun merdiveninde faaliyet kârından sonra yatırım ve finansman kalemleri gelir. Yatırım kalemleri çoğu şirkette küçüktür; finansman ise Türkiye'deki birçok şirket için tablonun en oynak basamağıdır.

Faiz gideri anlaşılması kolay olanıdır: şirket bir bankadan borç alır ve borcun kullanımı için bir bedel öder. Bu bedel, faaliyet kârının ardından düşülür. Bu yüzden aynı faaliyet kârına sahip iki şirketten çok borçlu olanın net kârı daha düşüktür; asıl işleri aynı iyi olsa bile.

Kur farkı daha az sezgiseldir, çünkü çoğu zaman kasadan bir lira çıkmadan doğar. TMS 21, döviz cinsinden borç ve alacakların her raporlama dönemi sonunda kapanış kuruyla liraya çevrilmesini ve aradaki farkın o dönemin kârına ya da zararına yazılmasını ister. Bir şirketin 8 milyon avro kredisi varsa ve yıl içinde avronun kuru 35 liradan 40 liraya çıktıysa, borcun lira karşılığı 280 milyondan 320 milyona yükselir. Şirket bu yıl bankaya fazladan bir lira ödememiştir, ama 40 milyon lira kur farkı gideri gelir tablosuna girer. Kur ertesi yıl düşerse aynı mekanizma ters işler ve gelir doğar.

Türkiye'deki tablolarda kur farkları iki ayrı yerde görünebilir. Bir önceki derste gördüğümüz gibi, satıcılara olan ticari borçlardan ve müşterilerden olan ticari alacaklardan doğan kur farkları çoğu zaman esas faaliyetlerden diğer gelir ve giderlerde, yani faaliyet kârının içinde gösterilir. Banka kredilerinden doğan kur farkları ise finansman basamağında durur. Bu yüzden kur farkının etkisini görmek için iki satıra birden bakmak gerekir.

Kur farkının bir de dengeleyici tarafı vardır. Döviz cinsinden geliri olan bir şirket, örneğin avroyla ihracat yapan bir fabrika, kur yükseldiğinde daha fazla lira kazanır. Bu kazanç kısmen hemen, döviz alacaklarındaki kur farkı geliri olarak görünür; büyük kısmı ise sonraki aylarda, aynı avro fiyatının daha fazla liraya dönüşmesiyle hasılata yansır. Kur farkı gideri bir yılda bir kerede yazılırken, ihracatın getirdiği ek lira yıllara yayılarak gelir. Bu zamanlama farkı, döviz borcuyla ihracat yapan şirketlerin net kârının kur sıçradığı yıl çökmesinin, sonraki yıllarda toparlanmasının nedenidir.

Faiz ile kur farkı birlikte okunduğunda Türkiye'de sık yapılan bir yanılgı da görünür hale gelir. Döviz kredisinin faizi çoğu zaman lira kredisininkinden çok düşüktür ve bu yüzden ucuz görünür. Ama döviz kredisinin gerçek maliyeti faiz ile kur artışının toplamıdır. Örnek olarak lira kredisinin yıllık faizi yüzde 45, avro kredisinin faizi yüzde 8 olsun ve avro bir yılda liraya karşı yüzde 25 değer kazansın.

Bu örnekte avro kredisi yine de daha ucuz kalıyor; ama yüzde 8 değil, yüzde 35'e mal oluyor. Kur yüzde 35 artsaydı, maliyet lira kredisini geçerdi. Faiz satırı yalnızca bedelin bir kısmını gösterir; geri kalanı kur farkı satırındadır.

Okur için çıkan sonuç açıktır: Türkiye'de bir şirketin net kârındaki büyük bir değişimi yorumlamadan önce, faaliyet kârının nasıl değiştiğine ve finansman basamağında ne olduğuna ayrı ayrı bakmak gerekir. Asıl işin performansı faaliyet kârındadır; net kâr, bu performansın üzerine borç yapısının ve kurun etkisi eklenmiş halidir.

Vakalarda

Faaliyet kârı yüzde 5 artmış, vergi öncesi kâr ise yaklaşık dörtte birine inmiş. Bu yıl kur farkı tek başına faiz giderinden 10 milyon büyük; finansman basamağının toplam yükü bir yılda 32 milyondan 70 milyona çıkmış. Finans müdürü Elif'e iki şey daha gösteriyor. Birincisi, 40 milyonluk kur farkının hiçbiri bu yıl kasadan çıkmadı; borç, vadesi geldiğinde o günün kuruyla ödenecek. İkincisi, şirketin satışlarının önemli bir kısmı avro cinsinden; kurun yükselmesi bu yıl hasılatı kısmen artırdı ve gelecek yıl daha da artıracak. Elif'in "daha iyi çalıştık ve kârımız düştü" cümlesi doğru, ama iki ayrı olayı tek sayıda birleştiriyor: fabrikanın performansı faaliyet kârında, kurun etkisi finansman basamağında.

İhracat alacağı kredideki kur etkisinin üçte birini dengeliyor; kalan 10 milyon, 30 milyonluk faaliyet kârının üçte biri kadar. Murat Bey bir şeye daha dikkat ediyor: alacağın kur farkı geliri esas faaliyetlerden diğer gelirlerde, kredinin kur farkı gideri ise finansman basamağında görünecek. Faaliyet kârı kurdan olumlu etkilenmiş gibi görünürken net kâr olumsuz etkilenecek. Bankaya giden sunumuna bir sayfa ekliyor: avro cinsinden borç, avro cinsinden alacak, aradaki fark ve kurdaki her 10 liralık artışın kâra etkisi. Bu farkın nasıl yönetileceği, şirketin ihracatını artırmak mı yoksa krediyi liraya çevirmek mi, ayrı bir karar.

Elif'in şirketinde kur farkı, iyileşen bir faaliyet kârını bir yıllık net kâr çöküşünün arkasına sakladı. Konya'da ise aynı kur hareketi, gelir tablosunun iki farklı basamağına iki ters yönde yazılacaktı.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Finansman sayfası: iki yılın faaliyet kârı, faiz gideri, kur farkı (iki satırdaki toplamı) ve vergi öncesi kâr; değişimin ne kadarının asıl işten, ne kadarının finansmandan geldiği.

Özet

1. Finansman basamağında kredi faizleri ve finansman kaynaklı borçların kur farkları durur; faaliyet kârından sonra düşülür.
2. Döviz cinsinden borç ve alacaklar her dönem sonunda kapanış kuruyla çevrilir ve kur farkı, ödeme yapılmamış olsa bile kâra yansır.
3. Ticari kalemlerin kur farkları faaliyet kârının içinde, kredilerinki finansman basamağında görünebilir.
4. Net kârdaki büyük bir değişimi yorumlamadan önce faaliyet kârı ile finansman basamağı ayrı ayrı okunmalıdır.

Kendini sına

1. Elif'in şirketinde faaliyet kârı arttığı halde vergi öncesi kâr neden 48 milyondan 14 milyona düştü?
2. Murat Bey'in senaryosunda avro 50 liraya çıkarsa şirketin kur farkı etkisi nedir ve bu etki gelir tablosunda nerelerde görünür?
3. Kur farkı gideri yazılan bir yılda şirketin kasasından o tutarda para çıkar mı?

Yanıtlar

1. Avro kuru 35 liradan 40 liraya çıktığı için 8 milyon avroluk kredi lira cinsinden 40 milyon büyüdü ve bu tutar kur farkı gideri olarak yazıldı. Faiz de 2 milyon arttı. Faaliyet kârındaki 4 milyonluk iyileşme, finansman basamağındaki 38 milyonluk ek yükün altında kaldı.
2. Kredide 15 milyon kur farkı gideri, ihracat alacağında 5 milyon kur farkı geliri doğar ve net etki 10 milyon gider olur. Alacağın geliri esas faaliyetlerden diğer gelirlerde, yani faaliyet kârının içinde; kredinin gideri ise finansman basamağında görünür.
3. Hayır. Kur farkı, borcun dönem sonu kuruyla yeniden çevrilmesinden doğan bir muhasebe farkıdır. Para, borcun vadesi geldiğinde o günkü kurla ödenir; kur o zamana kadar düşerse farkın bir kısmı geri döner.

Sonraki derse köprü

Elif'in tablosunda vergi öncesi kâra kadar indik. Merdivenin son basamağında vergi gideri durur ve o da bir sürpriz taşıyabilir: gelir tablosundaki vergi, şirketin o yıl ödediği vergiyle her zaman aynı değildir. Sonraki ders vergi ve net kâr arasındaki ilişkiyi, muhasebe kârı ile vergi matrahının neden ayrıştığını işliyor.