FAVÖK ne gösterir, ne saklar?

Açılış

Bursa'daki fabrikada aylar önce bir bütçe toplantısında kontrolör Burak Bey bir cümle kurmuştu: "FAVÖK marjı iki puan geriledi, toparlayalım." Elif o gün başını sallamış, asansörde kendine üç soru sormuştu ve birinin cevabını hâlâ bilmiyordu: FAVÖK tam olarak neyi ölçüyordu?

Yıl sonu yaklaşırken soru yeniden önüne geliyor. Elif'in hazırladığı yeni pres hattı teklifi yönetim kuruluna gidecek ve finans müdürü teklifin altına bir not düşmüş: "Yatırım FAVÖK'ü etkilemez, onay kolay çıkar." Elif notu okuyunca huzursuzlanıyor. On beş milyon liralık bir hat şirketin kârını hiç etkilemiyorsa, bu ölçü neyi gösteriyor ve neyi göstermiyor?

Tek fikir

FAVÖK, faaliyet kârına amortismanı ve itfa paylarını geri ekleyerek bulunur; işletmenin asıl işinin, makinelerin ve yatırımların maliyeti hesaba katılmadan önce ne ürettiğini gösterir. Bu yüzden şirketleri borç ve yatırım yapısından bağımsız karşılaştırmaya yarar, ama makinelerin bir gün yenilenmesi gerektiğini saklar.

Kavram

Faaliyet kârı, amortismanı bir gider olarak içinde taşır. Bu dersin konusu, o gideri geri ekleyerek kârı yeniden okuyan ölçü: bankaların, yatırımcıların ve yönetim kurullarının en sık andığı sayılardan biri, ve en sık yanlış okunanlardan.

FAVÖK'ün mantığı, gelir tablosundaki iki tür gideri ayırmaktır. Bir türü o yıl ödenen ve o yılın işine harcanan giderlerdir: maaş, hammadde, enerji, kira. Öteki tür amortismandır: yıllar önce yapılmış bir yatırımın bu yıla düşen payı. Amortisman kasadan bu yıl çıkan bir para değildir; para, makine alındığında çıkmıştır. FAVÖK bu payı dışarıda bırakarak işin bu yıl ne kadar nakit üretebildiğine yaklaşan bir sayı verir.

Bu ayrım birkaç durumda gerçekten işe yarar. Birincisi karşılaştırmadır: biri makinelerini yeni almış, öteki yıllar önce almış iki fabrikanın amortisman giderleri çok farklıdır, ama asıl işlerinin ne ürettiği FAVÖK'te benzer görünebilir. İkincisi tahminlere karşı dayanıklılıktır: bir makinenin ömrü sekiz yıl yerine on yıl tahmin edilirse faaliyet kârı değişir, FAVÖK değişmez. Üçüncüsü bankaların ve yatırımcıların kullandığı ortak dildir: borcun FAVÖK'e oranı, bir şirketin borcunu kaç yıllık işletme kazancıyla ödeyebileceğine dair kaba bir ölçü olarak kredi sözleşmelerinde yaygın biçimde kullanılır.

Ama FAVÖK'ün dışarıda bıraktığı şey, tam da onu tehlikeli yapan şeydir. Amortisman yalnızca bir muhasebe payı değildir; makinelerin yıprandığını ve bir gün yenilenmesi gerektiğini söyler. Bir fabrika her yıl en az amortismanı kadar yatırım yapmazsa, makine parkı yavaş yavaş eskir. FAVÖK bu ihtiyacı görmez: yatırım yapmayan bir şirketin FAVÖK'ü, yatırım yapan bir şirketinkiyle aynı görünebilir. Bu yüzden FAVÖK'ü okuyan biri, yanına mutlaka yatırım harcamasını koyar. FAVÖK'ten yatırım harcaması düşüldüğünde kalan tutar, işin büyümesi, borç ödemesi ve ortaklara dağıtım için gerçekten neyin kaldığına daha yakındır.

FAVÖK ayrıca faiz ve vergiyi de dışarıda bırakır. Çok borçlu bir şirketin FAVÖK'ü güçlü görünebilir, ama faiz ödendikten sonra elinde hiçbir şey kalmayabilir. FAVÖK şirketin borcunu ödeyip ödeyemeyeceğini söylemez; yalnızca borcu ödemek için ne kadar kaynak üretebildiğine dair bir başlangıç noktası verir.

FAVÖK'ün nakde yaklaştığını söylemek, nakit olduğunu söylemek değildir. Kâr tahakkuk esasıyla ölçülür; satış yapılıp parası tahsil edilmediyse kâr da FAVÖK de onu içerir. Dr. Kerem'in hastanesinde yıllık kâr 30 milyon liraydı, ama alacaklar 25 milyondan 45 milyona çıktığı için kasaya giren para bunun çok altında kalmıştı. Hastanenin FAVÖK'ü bu farkı da görmez: büyüyen alacaklar, biriken stoklar ve kısalan tedarikçi vadeleri FAVÖK'ün dışında kalır. Bir şirketin FAVÖK'ü artarken nakdi azalıyorsa, açıklama çoğu zaman bu kalemlerdedir ve nakit akış tablosunda görünür.

Bir de tanım sorunu var. FAVÖK uzun yıllar muhasebe standartlarında tanımlanmamış bir ölçü oldu ve şirketler onu farklı biçimlerde hesapladı. TFRS 18, faaliyet kârına amortisman, itfa ve değer düşüklüğü kayıplarını geri ekleyen ara toplamı, açıklama yükümlülüğü getirdiği yönetim tanımlı performans ölçülerinin dışında sayıyor. Ama şirketlerin kamuya duyurduğu "düzeltilmiş FAVÖK" gibi ölçüler bu tanımın dışına çıkar ve standart, böyle bir ölçü kullanan şirketin onu nasıl hesapladığını ve standart ara toplamlarla mutabakatını dipnotlarda göstermesini ister.

Vakalarda

Burak Bey'in iki puanı artık bir sayıya bağlanıyor: yüzde 14'ten yüzde 12'ye. Elif finans müdürünün notunu da şimdi anlıyor. Yeni pres hattının bedeli bu yılın FAVÖK'üne hiç girmeyecek; yalnızca sonraki yıllarda amortisman olarak faaliyet kârına girecek, FAVÖK'e ise hiçbir zaman. Ama hat için çıkan 15 milyon lira, FAVÖK'ten yatırım düşüldükten sonra kalan 54 milyonun içinden çıkıyor. Hattın on yıl çalışacağı tahmin ediliyor.

Hattın kendini haklı çıkarması için, daha düşük fire ve enerjiyle her yıl en az bu tutar kadar, faiziyle birlikte daha fazlasını kazandırması gerekiyor. Elif bir şeyi daha görüyor: önceki aylarda pres hattının ömrü uzatıldığında bölümün amortismanı yarım milyon azalmıştı. O değişiklik faaliyet kârını büyütmüştü ama FAVÖK'te hiç görünmüyor. Teklifinin altına kendi notunu ekliyor: "Yatırım FAVÖK'ü etkilemez ama şirketin nakdini etkiler; onay kararı FAVÖK'e değil, yatırımın kendi getirisine göre verilmeli."

Oran bankanın sınırının epey altında. Ama Murat Bey bir hesap daha yapıyor: FAVÖK'ten 16 milyonluk yatırım düşülünce 23 milyon kalıyor ve faiz ile vergi de bu tutardan ödenecek.

Aynı borç, aynı şirket; yalnızca paydaya yatırım ihtiyacı girince oran neredeyse iki katına çıkıyor ve bankanın sınırına yaklaşıyor. Amortismanın yıllık 9 milyon olması, şirketin makine parkını yerinde tutmak için her yıl kabaca bu kadar yatırım yapması gerektiğini söylüyor; bu yılki 16 milyon, son yıllarda ertelenen yenilemelerin bir kısmını telafi ediyor. Murat Bey bankaya FAVÖK'ü verirken yanına yatırım planını da ekliyor: oran bugün rahat, ama yatırımlar ertelenirse önümüzdeki yıllarda FAVÖK'ün kendisi düşebilir.

Elif'in şirketinde FAVÖK, bir yatırımın kârı etkilemediği izlenimini yarattı. Murat Bey'in şirketinde ise borcu rahat gösteren aynı ölçü, makine parkının yenilenme ihtiyacını tek başına göstermedi.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: FAVÖK sayfası: FAVÖK, FAVÖK marjı, yatırım harcaması, FAVÖK'ten yatırım sonrası kalan ve varsa düzeltilmiş FAVÖK'ün tanımı.

Özet

1. FAVÖK, faaliyet kârına amortisman ve itfa paylarının geri eklenmesiyle bulunur ve faiz, vergi ve amortisman öncesi kârı gösterir.
2. Şirketleri yatırım yaşından ve amortisman tahminlerinden bağımsız karşılaştırmaya ve borç kapasitesini kabaca ölçmeye yarar.
3. Makinelerin yenilenme ihtiyacını, faizi, vergiyi ve işletme sermayesindeki değişimi saklar; yanında mutlaka yatırım harcaması okunmalıdır.
4. Düzeltilmiş FAVÖK şirketin kendi tanımıdır; standart, hesaplanışının ve standart ara toplamlarla mutabakatının açıklanmasını ister.

Kendini sına

1. Elif'in şirketinde FAVÖK ve FAVÖK marjı nedir ve yeni pres hattının bedeli bu ölçüye nasıl yansır?
2. Murat Bey'in şirketinde borcun FAVÖK'e oranı nedir ve bu oran neyi göstermez?
3. Bir makinenin ömür tahmini uzatıldığında faaliyet kârı ve FAVÖK nasıl etkilenir?

Yanıtlar

1. FAVÖK, 84 milyonluk faaliyet kârına 60 milyonluk amortisman eklenerek 144 milyon bulunur; hasılata oranı 0,12, yani yüzde 12'dir. Yeni pres hattının bedeli FAVÖK'e hiçbir zaman girmez: bu yıl yatırım harcaması olarak kasadan çıkar, sonraki yıllarda amortisman olarak yalnızca faaliyet kârına yansır.
2. 60 milyon borç 39 milyon FAVÖK'e bölünür ve oran yaklaşık 1,54 çıkar. Bu oran makine parkının yenilenmesi için gereken yatırımı, faizi ve vergiyi göstermez; FAVÖK'ten 16 milyonluk yatırım düşülünce kalan 23 milyon, bu ödemelerin yapılacağı daha gerçekçi tutardır.
3. Yıllık amortisman azalır ve faaliyet kârı artar. FAVÖK ise hiç değişmez, çünkü amortisman zaten FAVÖK'ün dışındadır.

Sonraki derse köprü

FAVÖK'ün dışarıda bıraktığı kalemlerden biri faizdi ve Murat Bey'in hesabında faiz FAVÖK'ten sonra ödenecek bir yük olarak kaldı. Türkiye'deki şirketlerde bu basamağı sarsan bir kalem daha var: döviz borcundan doğan kur farkı. Sonraki ders finansman gideri ile kur farkının net kârı nasıl salladığını işliyor.