Faaliyet giderleri ve faaliyet kârı

Açılış

Yatırımcı toplantısından iki gün sonra Zeynep'e bir e-posta geliyor. Yatırımcılardan biri şirketin gelir tablosunu incelemiş ve tek bir soru sormuş: "Pazarlama ve satış gideriniz 38 milyon lira, hasılatınız 60 milyon. Bu giderin ne kadarı reklam, ne kadarı ekibinizin maaşı, ne kadarı depo ve paketleme? Ve yazılım ekibinizin 6 milyonluk gideri neden tamamen gider yazılmış?"

Zeynep e-postayı iki kez okuyor. Birinci soruya cevap verebileceğini düşünüyor; reklam bütçesini o yönetiyor. İkinci soruyu ise hiç anlamıyor. Yazılımcılara maaş ödendi, para gitti; bu bir gider değilse nedir?

Tek fikir

Faaliyet giderleri, bir ürüne ya da hizmete doğrudan bağlanamayan ama işin dönmesi için katlanılan giderlerdir: müşteriyi bulmak, şirketi yönetmek ve yarının ürününü hazırlamak. Brüt kârdan bu giderler düşülünce faaliyet kârı kalır: asıl işin finansman ve vergiden önceki getirisi.

Kavram

Gelir tablosunun ikinci basamağı, brüt kârın altında başlar. Önceki derste üretimin ve hizmetin doğrudan maliyetini taşıyan satırı gördük; bu basamak geri kalan örgütü ölçer.

Üç grubun her biri örgütün başka bir parçasının maliyetidir. Satış ve pazarlama giderleri, ürünü müşteriye ulaştırmanın ve müşteriyi kazanmanın maliyetidir: reklam, satış ekibinin ücretleri ve primleri, bayi teşvikleri, depolama ve sevkiyat, bazı şirketlerde garanti ve servis. Genel yönetim giderleri, şirketin yönetilmesinin maliyetidir: üst yönetim, muhasebe, insan kaynakları, hukuk, merkez binasının kirası ve bilgi sistemleri. Araştırma ve geliştirme giderleri ise yarının ürününe yapılan harcamadır.

Bu gruplar farklı biçimde davranır. Satış giderlerinin bir kısmı satışla birlikte artar: bayi primi, sevkiyat, kargo. Genel yönetim giderleri ise satış artsa da azalsa da büyük ölçüde aynı kalır; muhasebe birimi, satış yüzde on arttı diye yüzde on büyümez. Bu yüzden satışlar büyürken faaliyet kârı satışlardan daha hızlı büyüyebilir, satışlar düşerken de daha hızlı küçülür. Faaliyet kârını okuyan biri, giderlerin ne kadarının sabit, ne kadarının satışla birlikte hareket ettiğini bilmek ister.

Araştırma ve geliştirme ayrı bir dikkat ister, çünkü burada bir harcamanın gider mi varlık mı sayılacağı sorusu doğar. TMS 38, araştırma harcamalarının her zaman, gerçekleştikleri dönemde gider yazılmasını ister: araştırma aşamasında gelecekte fayda sağlayacak bir varlığın varlığı gösterilemez. Geliştirme harcamaları ise standardın saydığı altı koşulun tamamı sağlanırsa, yani projenin teknik olarak tamamlanabilir olduğu, işletmenin onu tamamlayıp kullanma niyeti ve kaynakları bulunduğu, gelecekte nasıl fayda sağlayacağı belirli olduğu ve harcamaların güvenilir biçimde ölçülebildiği gösterilirse, bilançoya maddi olmayan duran varlık olarak alınır ve sonraki yıllarda amortismanla gidere dönüşür. Bu ayrım faaliyet kârını doğrudan etkiler: aynı harcamanın gider yazılması bu yılın kârını düşürür, varlık olarak alınması ise yükü gelecek yıllara yayar.

Faaliyet kârının hasılata oranı, faaliyet kâr marjıdır. Brüt marjla birlikte okunduğunda, bir şirketin zayıflığının fabrikada mı yoksa örgütte mi olduğunu gösterir. Brüt marjı yüksek ama faaliyet kâr marjı düşük bir şirket ürününü iyi fiyata satıyor ama satmak ya da yönetmek için çok harcıyor demektir. Brüt marjı düşük ama faaliyet giderleri hafif bir şirket ise tersidir.

Son bir uyarı: faaliyet giderlerinin hangi gruba yazıldığı şirketten şirkete değişir. Bir şirket depo giderini satış giderine, öteki genel yönetime koyabilir; garanti bir şirkette satışların maliyetinde, ötekinde satış giderlerindedir. Grupların toplamı, tek tek gruplardan daha karşılaştırılabilirdir.

Türkiye'deki tabloları okurken bir satıra daha dikkat etmek gerekir: esas faaliyetlerden diğer gelirler ve giderler. Bu satır, üç gider grubunun dışında kalan ama asıl işten doğan kalemleri toplar ve çoğu zaman beklenenden büyüktür. İçinde ticari alacak ve borçlardan doğan kur farkları, vadeli satışlardaki vade farkı gelirleri, alacak ve borçların bugünkü değere indirilmesinden doğan farklar ve önceki derslerde gördüğümüz şüpheli alacak karşılığı gibi kalemler bulunabilir. Kur ve faizin hızlı değiştiği yıllarda bu satır faaliyet kârını sert biçimde oynatabilir. Bu yüzden faaliyet kârını okurken, sıçramanın asıl işten mi yoksa bu satırdan mı geldiğine bakmak gerekir; ikincisi tekrarlanmayabilir.

Vakalarda

Reklam bütçesi aynı kalsa bile bu pay ancak hasılat büyüdükçe küçülür; bütçe sabitken hasılat iki katına çıkarsa pay da yarıya iner. Yatırımcının asıl merak ettiği, bu büyümenin gelip gelmeyeceği.

Finans ekibi yatırımcının ikinci sorusunu da açıklıyor. Öneri motoru teknik olarak çalışır hale gelmiş, şirket onu kullanmaya kararlı, harcamalar proje bazında ayrı tutulmuş; standardın koşulları sağlanıyorsa bu 4 milyon geliştirme maliyeti olarak bilançoya alınabilirdi. Sesli arama ise henüz araştırma aşamasında ve her durumda gider yazılmalı. Şirket ihtiyatlı davranıp hepsini gider yazmış.

Zarar 4 milyon küçülürdü ama bu bir tasarruf olmazdı: öneri motoru kullanılmaya başladığında, bu 4 milyon sonraki yıllarda amortisman olarak gider yazılacaktı. Zeynep yatırımcıya cevabında iki şeyi ayırıyor: reklam giderinin müşteri kazanma maliyeti olduğunu ve her yeni müşterinin kaç ay alışveriş yaptığı bilinmeden bu giderin yüksek mi düşük mü olduğunun söylenemeyeceğini; yazılım giderinin ise ihtiyatlı bir tercihle tamamen gider yazıldığını.

Murat Bey cevabı kurarken giderlerin nasıl davrandığını ayırıyor. Satış ve pazarlama giderleri büyük ölçüde satışla birlikte hareket ediyor: hasılatın yaklaşık 0,08'i. Genel yönetim ve araştırma giderleri ise satış artsa da aynı kalacak. Brüt marjın yüzde 24'te kaldığını varsayıyor.

Satışlardaki yüzde 10'luk artış faaliyet kârını yüzde 16 artırıyor, çünkü 18 milyonluk sabit gider aynı kalıyor. Murat Bey genel müdüre aynı mekanizmanın ters yönde de işlediğini hatırlatıyor: satışlar yüzde 10 düşerse faaliyet kârı da yüzde 16 düşer. Hesabın taşıdığı varsayımı da açıkça yazıyor: brüt marjın yüzde 24'te kalması. Sac yeniden pahalanırsa bu sayı tutmaz; bu yüzden genel müdüre tek bir rakam değil, sac fiyatının sabit kaldığı ve arttığı iki senaryo götürecek.

Zeynep'in vakasında faaliyet giderlerinin içeriği ve bir harcamanın gider mi varlık mı sayılacağı zararın büyüklüğünü belirledi. Murat Bey'in vakasında ise giderlerin sabit mi değişken mi olduğu, satıştaki bir değişimin kâra nasıl büyüyerek yansıyacağını.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Faaliyet giderleri sayfası: üç grup, hasılata oranları, sabit sayılan kısım ve yüzde 10'luk düşüşün faaliyet kârına etkisi.

Özet

1. Faaliyet giderleri müşteriyi bulmanın, şirketi yönetmenin ve yeni ürün hazırlamanın maliyetidir; brüt kârdan düşülünce faaliyet kârı kalır.
2. Faaliyet kârı asıl işin kazancını faiz ve vergiden önce gösterir; brüt marjla birlikte okunduğunda zayıflığın fabrikada mı örgütte mi olduğunu söyler.
3. Araştırma harcaması her zaman gider yazılır; geliştirme harcaması standardın koşulları sağlanırsa varlık olarak alınabilir.
4. Faaliyet giderlerinin bir kısmı sabittir; bu yüzden satıştaki değişim faaliyet kârına daha büyük bir oranla yansır.

Kendini sına

1. Zeynep'in şirketinde öneri motorunun 4 milyonluk maliyeti varlık olarak alınsaydı esas faaliyet zararı ne olurdu ve bu neden bir tasarruf sayılmaz?
2. Murat Bey'in hesabında satışlar yüzde 10 artınca faaliyet kârı neden yüzde 16 artıyor?
3. Brüt marjı yüksek ama faaliyet kâr marjı düşük bir şirket hakkında ne söylenebilir?

Yanıtlar

1. Zarar 42 milyondan 38 milyona inerdi. Ama bu tasarruf değildir: öneri motoru kullanılmaya başladığında bu 4 milyon sonraki yıllarda amortisman olarak gider yazılır. Harcamanın yükü ortadan kalkmaz, yıllara yayılır.
2. Çünkü genel yönetim ve araştırma giderlerinden oluşan 18 milyon lira satışlarla birlikte artmıyor. Brüt kâr 79,2 milyona, satışla hareket eden giderler 26,4 milyona çıkıyor; sabit giderler aynı kalınca faaliyet kârı 34,8 milyona yükseliyor.
3. Şirket ürününü maliyetinin çok üstünde satıyor ama satmak ya da yönetmek için çok harcıyor. Zayıflık fabrikada değil, satış, pazarlama ya da yönetim örgütündedir.

Sonraki derse köprü

Faaliyet kârına inerken amortismanı da gider olarak düştük: Murat Bey'in makinelerinin amortismanı satışların maliyetinde, Zeynep'in öneri motoru ise ileride bir amortisman yükü olarak. Birçok şirket ve yatırımcı ise amortismanı geri ekleyen bir kâr ölçüsünü öne çıkarır. Sonraki ders FAVÖK'ü hesaplıyor ve amortismanı dışarıda bırakmanın neyi gösterip neyi sakladığını işliyor.