Hasılat ne zaman hasılattır?

Açılış

Aralığın son haftası. Konya'daki şirketin satış toplantısında bölge müdürü bir öneriyle geliyor: "Yıl hedefine az kaldı. Bayilere bu hafta iki yüz makine gönderelim. Satamadıklarını ocakta geri alırız, parayı da sattıkça öderler. Faturayı şimdi keseriz, satış bu yıla yazılır."

Masadakilerin çoğu başını sallıyor. Murat Bey ise tedirgin. Makineler bayinin deposuna gidecek, faturası kesilecek; ama bayi onları satamazsa geri gönderecek ve satana kadar bir lira ödemeyecek. Murat Bey'in sorusu basit: Bu iki yüz makine gerçekten satıldı mı? Yoksa yalnızca bir depodan ötekine mi taşındı?

Tek fikir

Hasılat, işletme müşteriye söz verdiği malın ya da hizmetin kontrolünü devrettiğinde yazılır; faturanın kesildiği ya da paranın alındığı gün değil. Kontrol bazen bir anda, teslimle birlikte geçer; bazen de iş yapıldıkça, zamana yayılarak geçer.

Kavram

Önceki derste hasılat, merdivenin tepesinde hazır bekleyen bir sayıydı. Bu ders o sayının nasıl oluştuğuna bakıyor. Türkiye'de TFRS uygulayan şirketlerde hasılatın ne zaman ve ne tutarda yazılacağını belirleyen temel metin TFRS 15, Müşteri Sözleşmelerinden Hasılat standardıdır. Büyük ve orta boy işletmelere yönelik standardın kendi hasılat bölümü vardır ve ayrıntıları farklılaşabilir; bu ders TFRS 15'in mantığını izliyor. Bu ders standardın mantığını anlatır; yatırım, hukuki ya da mali danışmanlık yerine geçmez; belirli bir sözleşmenin nasıl muhasebeleştirileceğine şirketin muhasebecisi ve denetçisi birlikte karar verir.

Standart hasılatı beş adımlı bir yolla ele alır. Önce müşteriyle yapılan sözleşme belirlenir. Sonra o sözleşmedeki edim yükümlülükleri ayrılır: bir makine satışı ile iki yıllık bakım hizmeti, aynı faturada olsa bile iki ayrı söz olabilir. Üçüncü adımda işlem bedeli, yani işletmenin alacağını beklediği tutar belirlenir; iadeler ve indirimler bu tutarı değiştirebilir. Dördüncü adımda bedel edim yükümlülükleri arasında dağıtılır. Beşinci adımda her yükümlülük yerine getirildiğinde, ya da getirildikçe, hasılat yazılır.

Üçüncü adımın da kendi tuzağı vardır. Müşteriye iade hakkı tanınan bir satışta işletme, iade edilmesini beklediği malların bedelini hasılata yazmaz; o kısım için bir iade yükümlülüğü ayırır ve beklentisini her dönem sonunda günceller. Yani iade hakkı, hasılatın hem zamanını hem tutarını etkileyebilir: satılan malın bir kısmı, müşterinin elinde olsa bile, henüz kesin bir satış sayılmaz.

Bu derste en çok beşinci adım üzerinde duruyoruz, çünkü asıl soru orada: kontrol ne zaman geçti? Standart iki yol tanır. Birincisinde kontrol zamana yayılarak geçer ve hasılat da iş ilerledikçe yazılır. Bunun üç durumu vardır: müşteri hizmetin faydasını hizmet verildikçe alıp tüketiyorsa; işletmenin ürettiği varlık, üretildikçe müşterinin kontrolüne geçiyorsa; ya da işletmenin ürettiği şeyin başka bir kullanımı yoksa ve işletmenin o güne kadar yaptığı işin bedelini hukuken talep etme hakkı varsa. Zeynep'in şirketinin yıllık üyelik kampanyası birinci duruma örnektir: müşteri ücretsiz kargo ve indirim hizmetini ay ay kullanır, şirket de peşin aldığı 12 milyon liranın her ay bir milyonunu hasılata yazar.

Bu üç durumdan hiçbiri yoksa kontrol belirli bir anda geçer. O anı bulmak için standart birkaç göstergeye bakılmasını ister: müşterinin ödeme yükümlülüğü doğmuş mu, malın yasal mülkiyeti müşteriye geçmiş mi, mal fiziksel olarak müşterinin elinde mi, malın önemli riskleri ve getirileri müşteriye geçmiş mi, müşteri malı kabul etmiş mi. Bu göstergelerin hiçbiri tek başına karar vermez; birlikte okunurlar.

Bayi satışları bu okumanın en çok sınandığı yerdir. Standart, bir ürün bayiye ya da dağıtıcıya teslim edildiğinde bayinin ürünün kontrolünü gerçekten elde edip etmediğinin değerlendirilmesini ister. Ürün bayinin deposunda olsa bile kontrol hâlâ üreticideyse, bu bir konsinye mal anlaşması olabilir ve teslimle birlikte hasılat yazılmaz. Standardın saydığı göstergeler açıktır: ürün bayi onu bir müşteriye satana kadar üreticinin kontrolünde kalıyorsa, üretici ürünü geri isteyebiliyor ya da başka bir bayiye gönderebiliyorsa, bayinin ürünün bedelini ödemek için koşulsuz bir yükümlülüğü yoksa.

Bunun bir de denetim tarafı var. Hasılat, gelir tablosunun en üst satırı olduğu ve hedeflerin, primlerin ve yatırımcı beklentilerinin çoğu ona bağlandığı için, yıl sonuna yakın yapılan satışlar denetçilerin en dikkatle baktığı işlemler arasındadır. Bölge müdürünün önerisi bu yüzden yalnızca bir muhasebe sorusu değil, bir güvenilirlik sorusudur.

Vakalarda

Fatura 60 milyon gösterecekti; bu yılın hasılatına girebilecek olan yalnızca 9 milyon. Gerisi stokta, yani bilançoda kalacak ve yeni yılın hasılatı olacak. Muhasebe müdürü bir seçenek daha anlatıyor: bayi makineleri iade hakkı olmadan alır ve bedelini normal vadede ödemeyi kabul ederse kontrol teslimle geçer ve hasılat bu yıla yazılabilir. Murat Bey bu seçeneğin ancak bayi makineleri gerçekten istiyorsa anlamlı olduğunu söylüyor; bayileri yıl sonunda istemedikleri malı almaya zorlamak, ocakta hem iadeye hem de bozulmuş ilişkilere yol açar. Toplantı yükleme önerisini rafa kaldırıyor.

Kalıp fabrikanın içinde duruyor ve henüz faturası kesilmedi, ama hasılatın bir kısmı bu yıla yazılıyor. Çünkü kalıbın başka bir kullanımı yok ve fabrikanın yapılan işin bedelini talep etme hakkı var; kontrol iş ilerledikçe geçiyor. Elif'in gözü bir noktaya daha takılıyor: maliyet tahmini 3 milyondan 3,5 milyona çıkarsa tamamlanma oranı düşer ve bu yılki hasılat da küçülür.

Aynı harcanmış maliyetle, yalnızca toplam tahmin değiştiği için yılın hasılatı yaklaşık 343.000 lira azalıyor. Hasılat burada da bir tahmine bağlı. Aynı fabrika standart, herkese satılabilen bir parça satsaydı, hasılat parçalar müşteriye teslim edildiği gün yazılacaktı.

Murat Bey'in makineleri bayinin deposuna gitse bile hasılat olmadı. Elif'in kalıbı fabrikadan çıkmadan hasılatın bir kısmı yazıldı. İkisini ayıran şey malın nerede durduğu değil, kontrolün kimde olduğu.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Hasılat anı sayfası: satış, söz, kontrolün geçtiği an ya da süre, fatura, teslim ve ödeme tarihleri ve hasılatın yazılacağı dönem.

Özet

1. Hasılat, kontrol müşteriye geçtiğinde yazılır; fatura ya da tahsilat tarihi belirleyici değildir.
2. Kontrol ya zamana yayılarak ya da belirli bir anda geçer; zamana yayılı tanıma için standardın saydığı üç koşuldan biri gerekir.
3. Bayiye teslim edilen ürün, bayi kontrolü elde etmemişse konsinye maldır ve teslimle hasılat doğmaz.
4. Zamana yayılı hasılat çoğunlukla bir tamamlanma tahminine dayanır ve tahmin değiştikçe değişir.

Kendini sına

1. Bölge müdürünün önerisindeki hangi koşullar iki yüz makinenin bayiye geçmediğini gösteriyor?
2. Elif'in fabrikasındaki kalıp teslim edilmediği halde neden bu yıl hasılat yazılıyor?
3. Zeynep'in şirketinin peşin aldığı yıllık üyelik bedeli neden tek seferde değil, aylara yayılarak hasılat oluyor?

Yanıtlar

1. Bayi satamadığı makineleri iade edebiliyor, bedelini ancak sattıkça ödüyor ve şirket makineleri başka bir bayiye yönlendirebiliyor. Bu üç koşul, standardın konsinye mal göstergeleriyle örtüşür: kontrol şirkette kalır ve hasılat yalnızca bayinin son müşteriye sattığı otuz makine için, 9 milyon lira olarak yazılır.
2. Kalıbın başka bir kullanımı yok ve sözleşme, fabrikaya o güne kadar yaptığı işin bedelini talep etme hakkı veriyor. Bu durumda kontrol iş ilerledikçe geçer; toplam maliyetin 0,6'sı harcandığı için 4 milyonluk bedelin 2,4 milyonu bu yılın hasılatıdır.
3. Çünkü müşteri üyeliğin sağladığı hizmeti ay ay kullanır ve tüketir. Şirketin sözü bir yıl boyunca hizmet vermektir; söz her ay yerine getirildikçe 12 milyon liranın bir milyonu hasılata dönüşür.

Sonraki derse köprü

Hasılatın hangi gün yazılacağını belirledik. Ama gelir tablosunda hasılatın hemen altında satılan malın maliyeti durur ve iki satır birlikte okunmadıkça bir satışın ne kazandırdığı görülmez. Sonraki ders satışların maliyetini ve ondan çıkan brüt kârı işliyor: bir fabrikada ve bir hizmet işinde maliyetin hangi kalemlerden oluştuğunu.