Gelir tablosunun yolculuğu

Açılış

Zeynep, şirketin yeni yatırımcılarla yapacağı toplantıdan önce finans ekibinden geçen yılın gelir tablosunu istiyor. Şirketin yılı 40 milyon lira zararla kapattığını biliyor; bunu herkes biliyor. Ama tablo elinde açıldığında karşısına tek bir sayı değil, on iki satırlık bir merdiven çıkıyor: en üstte 60 milyonluk hasılat, en altta 40 milyonluk zarar, arada adlarını yarı yarıya tanıdığı ara toplamlar.

Pazarlama müdürü olarak Zeynep'in sorusu belli: Zarar nerede doğdu? Ürünleri maliyetinin altında mı satıyorlar, yoksa ürün kârlı ama reklam ve maaş mı kârı yiyor? Toplantıda bir yatırımcının "reklam bütçeniz zararın ne kadarı?" diye sorabileceğini düşünüyor ve cevabın tablonun hangi satırında olduğunu bilmiyor.

Tek fikir

Gelir tablosu bir dönemin hasılatından başlar ve giderleri belirli bir sırayla düşerek son satırdaki kâra ya da zarara iner. Her basamakta ortaya çıkan ara toplam işletmenin başka bir yüzünü gösterir; bir kârı okumak, önce o kârın merdivenin hangi basamağında durduğunu bulmaktır.

Kavram

Önceki modül muhasebenin iç işleyişine bakıyordu: çift taraflı kayıt, tahakkuk, iki kural seti ve tahminler. Bu modül o işleyişin ürününe, okurun eline geçen tablolara bakıyor. Yıl boyunca tutulan kayıtların gelir ve gider olanları dönem sonunda tek bir tabloda toplanır.

Dört sorunun ikisi gelir tablosunu bilançodan hemen ayırır. Neyi ölçüyor: bir akışı, yani bir dönem boyunca kazanılanı ve harcananı. Hangi zamana ait: bir aralığa, çoğunlukla bir yıla ya da bir çeyreğe. Bilanço bir günün fotoğrafıdır; gelir tablosu bir dönemin hikâyesidir. "Kârımız 30 milyon" diyen biri bir yılı anlatır, "kasamızda 30 milyon var" diyen biri ise bir günü.

Yolculuk en üstteki hasılatla başlar. Hemen altında satışların maliyeti gelir: satılan malın ya da sunulan hizmetin doğrudan maliyeti. Bir fabrika için hammadde, işçilik ve üretim giderleri; bir mağaza için satılan ürünün alış bedeli; bir hastane için hekim ve hemşire ücretleri ve sarf malzemesi. Hasılattan bu maliyet düşüldüğünde ilk ara toplam olan brüt kâr çıkar. Brüt kâr, işletmenin ürününü üretme maliyetinin ne kadar üstünde satabildiğini söyler.

İkinci basamakta faaliyet giderleri düşülür: pazarlama ve satış giderleri, genel yönetim giderleri, araştırma ve geliştirme giderleri. Bunlar tek bir ürüne bağlanamayan ama işi yürütmek için gereken giderlerdir. Bunlara ana faaliyetten doğan diğer gelir ve giderler de eklenir; önceki derste gördüğümüz şüpheli alacak karşılığı çoğu zaman bu basamakta durur. Ortaya çıkan ara toplam, Türkiye'de halka açık şirketlerin tablolarında esas faaliyet kârı adıyla görünür ve işletmenin asıl işinden ne kazandığını gösterir.

Üçüncü basamakta yatırım faaliyetlerinden gelen kazanç ve kayıplar, örneğin bir arsanın satışından doğan kazanç, eklenir. Ardından finansman basamağı gelir: borçlara ödenen faiz ve kur farkları gider, nakitten elde edilen faiz gelir olarak yazılır. Böylece vergi öncesi kâr bulunur. Son basamakta dönemin vergi gideri düşülür ve en alt satıra, dönem kârına ya da zararına ulaşılır.

Sıra rastgele değildir. Merdiven, işletmenin asıl işinden en uzak kalemleri en sona bırakacak biçimde kurulur. Üst basamaklar işin kendisini, alt basamaklar işin nasıl finanse edildiğini ve vergilendirildiğini anlatır. Bu yüzden iki şirketi karşılaştıran bir okur, önce hangi basamağı karşılaştırdığına karar verir. Biri çok borçlu, öteki borçsuz iki şirketin esas faaliyet kârları birbirine yakın olabilir ama dönem kârları çok farklı çıkar.

Merdivenin ara basamaklarının adı ve yeri şirketten şirkete biraz değişebilir; bu yüzden uluslararası standartlar ara toplamları daha sıkı tanımlamaya yöneliyor. TFRS 18 adlı yeni sunum standardı, esas faaliyet kârı ile finansman ve vergi öncesi kâr gibi ara toplamları bütün şirketler için zorunlu hale getiriyor. Amaç, aynı adı taşıyan iki kârın gerçekten aynı şeyi ölçmesi.

Gerçek bir tabloyu ilk kez açan okuru üç küçük ayrıntı şaşırtır. Birincisi birimdir: büyük şirketlerin tabloları çoğunlukla bin lira cinsinden verilir ve tablonun üstündeki küçük bir not bunu söyler; 60.000 yazan bir satır 60 milyon lira demektir. İkincisi işarettir: giderler ve zararlar çoğu zaman eksi işaretiyle değil, parantez içinde yazılır. Üçüncüsü sütunlardır: tablo cari dönemle önceki dönemi yan yana verir ve bir satırı okumanın en kolay yolu, iki sütunu karşılaştırıp değişimin hangi basamakta toplandığını görmektir. Bu üç ayrıntıyı atlayan bir okur, doğru satıra baksa bile yanlış sayıyı okuyabilir.

Ekonomi Akademisi'nin gelir tablosu dersi aynı basamakları bir fırının yıllık tablosu üzerinden kurar ve bir giderin varlık olarak kaydedilmesinin kârı nasıl şişirebildiğini tarihsel bir örnekle gösterir. Bu ders ise basamakların Türkiye'deki tablolarda nasıl adlandırıldığına ve bir çalışanın kendi şirketinin tablosunda nereye bakacağına odaklanıyor.

Vakalarda

Zeynep'in sorusunun cevabı merdivende duruyor. Şirket ürünlerini maliyetinin üstünde satıyor: hasılatın 18 milyonu brüt kâr. Zarar ikinci basamakta doğuyor ve en büyük kalem pazarlama: tek başına brüt kârın iki katını aşıyor. Finansman basamağı zararı büyütmüyor, tersine iki milyon küçültüyor. Zeynep yatırımcı toplantısı için bir cümle hazırlıyor: "Ürünümüz kârlı; zararımızı müşteri kazanmak için yaptığımız harcama yaratıyor. Soru, bu harcamanın kazandırdığı müşterilerin ne kadar süre alışveriş yapacağı." Bu cümle onu bir sonraki soruya taşıyor: pazarlama gideri her yıl bu oranda mı kalacak, yoksa müşteri tabanı büyüdükçe hasılata oranla düşecek mi?

Kerem'in yıl boyunca konuştuğu 30 milyon, merdivenin en alt basamağıymış: faiz ve vergiden sonra kalan. Hastanenin asıl işinden kazandığı 40 milyon. Kerem yeni cihaz için hazırlayacağı gerekçede hangi kârı kullanacağını düşünüyor ve esas faaliyet kârında karar kılıyor, çünkü cihaz hastanenin asıl işine hizmet edecek; ama gerekçeye kârın kasaya ne kadar yansıdığını gösteren tahsilat takvimini de ekleyecek.

Zeynep'in tablosunda merdiven zararın hangi basamakta doğduğunu gösterdi. Kerem'in tablosunda ise her gün söylediği kârın hangi basamağa ait olduğunu.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Merdiven sayfası: beş basamak, her basamaktaki tutar ve en büyük düşüşün olduğu basamak için tek cümlelik bir açıklama.

Özet

1. Gelir tablosu bir dönemin akışını ölçer: hasılattan başlar, giderleri sırayla düşer ve dönem kârına ya da zararına iner.
2. Ana basamaklar şunlardır: brüt kâr, esas faaliyet kârı, vergi öncesi kâr ve dönem kârı.
3. Üst basamaklar işin kendisini, alt basamaklar finansmanını ve vergisini anlatır; karşılaştırma yapılacak basamak soruya göre seçilir.
4. Yeni sunum standardı, ara toplamların adını ve içeriğini şirketler arasında karşılaştırılabilir kılmayı amaçlıyor.

Kendini sına

1. Zeynep'in şirketinin 40 milyonluk zararı merdivenin hangi basamağında doğuyor ve finansman basamağı zararı nasıl etkiliyor?
2. Kerem'in hastanesinde esas faaliyet kârı ile dönem kârı arasındaki 10 milyonluk farkı hangi kalemler açıklıyor?
3. Biri yüksek borçlu, öteki borçsuz iki şirketin asıl işini karşılaştırmak için hangi basamağa bakarsın?

Yanıtlar

1. Brüt kâr 18 milyon liradır, yani ürünler maliyetinin üstünde satılıyor. Zarar faaliyet giderleri basamağında doğuyor: 60 milyonluk faaliyet gideri, esas faaliyet zararını 42 milyona çıkarıyor. Finansman basamağında 4 milyon faiz geliri ve 2 milyon faiz gideri var; net etki zararı 2 milyon küçültüyor ve dönem zararı 40 milyon oluyor.
2. 2 milyon finansman gideri ve 8 milyon vergi gideri. Esas faaliyet kârı 40 milyondan bu ikisi düşülünce dönem kârı 30 milyon olur.
3. Esas faaliyet kârına ya da finansman ve vergi öncesi kâra bakarım. Dönem kârı, borçlu şirketin faiz giderini de içerdiği için asıl işin performansını borç yapısıyla karıştırır.

Sonraki derse köprü

Merdivenin en üst satırı olan hasılatı bu derste verili bir sayı gibi aldık. Oysa bir satışın hasılat olarak hangi gün yazılacağı her zaman açık değildir: peşin alınan bir yıllık üyelik, aylara yayılan bir proje ya da bayiye gönderilen ama henüz satılmamış bir mal. Sonraki ders hasılatın ne zaman hasılat sayıldığını bu üç örnek üzerinden işliyor.