İki kural seti

Açılış

Konya'daki şirketin yönetim kurulu toplantısında Murat Bey iki farklı rapor arasında sıkışıyor. Birinci rapor muhasebe biriminden geliyor ve yeni kapanan yılın kârını 36 milyon lira gösteriyor; vergi beyannamesi de bu sayıyla verilecek. İkinci rapor bağımsız denetçinin onayladığı finansal tablolardan geliyor ve aynı yılın kârını 32 milyon lira gösteriyor. Bankaya kredi başvurusunda ikinci tablo kullanılacak.

Yönetim kurulundaki bir ortak sinirli: "Aynı şirket, aynı yıl, iki ayrı kâr. Hangisi doğru? Biri yanlışsa neden ikisi de imzalı?" Muhasebe müdürü sakin bir cevap veriyor: "İkisi de doğru. Biri vergi kurallarına göre, öteki finansal raporlama standartlarına göre hazırlandı." Murat Bey'in kafasındaki soru başka: yılın başında kendi önerisiyle ayrılmaya başlanan garanti karşılığı bu farkın neresinde duruyor ve bayilerle konuşurken hangi kârı söylemeli?

Tek fikir

Türkiye'de birçok şirket aynı işlemlerden iki ayrı tablo çıkarır: vergi için tutulan defter ve yatırımcılar ile bankalar için hazırlanan finansal raporlar. İkisi farklı amaçlara hizmet ettiği için farklı kurallara uyar; aynı yılın kârı iki tabloda farklı çıkabilir.

Kavram

Ders 2.1'de muhasebeyi bir dil olarak tanımlamış ve bu dilin Türkiye'de iki lehçesi olduğunu söylemiştik. Bu ders o iki lehçeyi tanıtıyor.

Birinci lehçe vergi için konuşulur. Vergi Usul Kanunu ve ona bağlı tebliğler, işletmelerin defterlerini nasıl tutacağını, bir giderin vergiden ne zaman düşülebileceğini ve bir varlığın kaç yılda amortismana tabi tutulacağını belirler. Bu kuralların amacı vergiyi adil ve denetlenebilir biçimde hesaplamaktır. Bu yüzden ihtiyatlıdır: henüz gerçekleşmemiş bir gider için ayrılan tahminî karşılıkların çoğunu vergiden düşmeye izin vermez ve amortisman sürelerini idarenin belirlediği listelere bağlar. Ders 2.5'te gördüğümüz Tekdüzen Hesap Planı bu lehçenin sözlüğüdür.

İkinci lehçe yatırımcılar, bankalar ve diğer finansal tablo kullanıcıları için konuşulur. Amacı vergiyi değil, işletmenin ekonomik durumunu en doğru biçimde göstermektir. Bu yüzden tahminî giderler için karşılık ayrılmasını ister, amortismanı varlığın gerçek kullanım ömrüne göre yayar ve gerektiğinde varlıkları bugünkü değerlerine yaklaştırır. Türkiye'de bu lehçenin kurallarını Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu belirler ve bunlar uluslararası standartlarla uyumludur.

Bu iki standarda ek olarak, bağımsız denetime tabi olmayan küçük işletmeler için ayrı bir standart da yayımlanmıştır. Hangi şirketin hangi standarda tabi olduğu, şirketin halka açık olup olmamasına, faaliyet alanına ve büyüklük ölçütlerine bağlıdır; bu ölçütler zaman zaman değişir. Burada önemli olan şudur: bir şirketin finansal tabloları elinize geldiğinde, ilk sayfada ya da dipnotların başında hangi çerçeveye göre hazırlandıkları yazar ve tabloyu okumanın ilk adımı bu satırı bulmaktır.

Çoğu şirket iki ayrı muhasebe sistemi tutmaz. Kayıtlar vergi kurallarına göre tutulur, dönem sonunda finansal raporlama standartlarına göre bir dizi düzeltme yapılarak ikinci tablo hazırlanır. Farklar çoğu zaman belirli kalemlerde toplanır: tahminî karşılıklar, amortisman süreleri, kıdem tazminatı gibi çalışanlara ilişkin yükümlülükler, alacak ve borçların bugünkü değerine indirilmesi ve kur farklarının değerlemesi. İki tablo arasındaki kâr farkı bu kalemlerin toplamıdır.

Bu farkların çoğu kalıcı değildir, yalnızca zamanlamadır. Bir makinenin maliyeti iki tabloda da sonunda tamamen gidere dönüşür; fark, bu giderin hangi yıllara dağıtıldığıdır. Bir garanti karşılığı finansal tablolarda bugün gider olur, vergi defterinde ise tamir gerçekleştiği yıl gider olur; toplam iki tabloda da aynıdır. Bu yüzden bir yıl vergi kârı yüksek çıkan bir şirkette, birkaç yıl sonra durum tersine dönebilir. İki kârı yıllar boyunca yan yana izleyen bir okur, farkın bir yöne birikip birikmediğine bakar: sürekli aynı yönde büyüyen bir fark, zamanlamadan çok bir yaklaşım farkına işaret eder ve sorulmaya değer.

İki kârın da kendi işlevi vardır. Vergi kârı, devlete ne kadar vergi ödeneceğini belirler. Finansal raporlama kârı, işletmenin ekonomik performansını gösterir ve yatırımcıların, bankaların ve yöneticilerin kararlarına temel olur. Bir yönetici ya da bir çalışan için, performansı izlerken finansal raporlama tablolarına, vergi yükünü konuşurken vergi defterine bakmak gerekir. İki tablonun karıştırılması, bir yılın kârını yanlış yorumlamanın en sık yoludur. Bu ders mevzuatın mantığını anlatır; yatırım, hukuki ya da mali danışmanlık yerine geçmez; bir şirketin hangi standarda tabi olduğunu en sağlam biçimde onun muhasebecisi ve denetçisi söyler.

Vakalarda

Garanti karşılığı finansal tablolarda kârı beş milyon azaltıyor; amortismanın daha uzun süreye yayılması ise bir milyon artırıyor. Ortağın sorusunun cevabı açık: iki kâr da doğru, ama farklı soruların cevabı. Murat Bey bayilere ve bankaya şirketin performansını anlatırken 32 milyon liralık kârı kullanacağını, vergi yükünü konuşurken ise 36 milyonu kastedeceğini not ediyor. Bir şeyi daha not ediyor: amortisman farkı kalıcı değil. Hat vergi defterinde beşinci yılın sonunda tamamen gidere dönüşecek; altıncı yıldan onuncu yıla kadar vergi defterinde bu hat için hiç gider yazılmazken finansal tablolarda her yıl bir milyon lira yazılmaya devam edecek. O yıllarda fark ters yöne dönecek. Şirket bağımsız denetime tabi ve halka açık olmadığı için finansal tablolarını büyük ve orta boy işletmeler için hazırlanan standarda göre düzenliyor.

Murat Bey'in şirketinde iki kural seti aynı yılın iki ayrı kârını üretti. Zeynep'in şirketinde ise bir kural setinden ötekine geçiş, rakamların tanımını gözden geçirmeyi gerektirdi.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Kural seti sayfası: şirketin adı, tabloların çerçevesi, bu bilginin bulunduğu yer ve muhasebeciye sorulacak soru.

Özet

1. Türkiye'de birçok şirket aynı işlemlerden vergi için bir defter, kullanıcılar için ayrı finansal tablolar çıkarır.
2. Vergi kuralları ihtiyatlıdır ve idarenin belirlediği sürelere bağlıdır; finansal raporlama standartları ekonomik durumu göstermeyi amaçlar.
3. Halka açık şirketler ve kamu yararını ilgilendiren kuruluşlar TFRS'yi, bağımsız denetime tabi diğer şirketler büyük ve orta boy işletmeler için hazırlanan standardı uygular.
4. İki kâr arasındaki fark çoğunlukla karşılıklardan, amortisman sürelerinden, çalışanlara ilişkin yükümlülüklerden ve değerleme farklarından doğar.

Kendini sına

1. Murat Bey'in şirketinin vergi defterindeki kârı 36 milyon, finansal tablolarındaki kârı 32 milyon lira. Bu farkı hangi iki kalem açıklıyor?
2. Bir şirketin finansal tablolarını okumaya başlarken neden önce hangi çerçeveye göre hazırlandığına bakılır?
3. Zeynep'in şirketi halka arz edilirse finansal tabloları neden yeniden düzenlenecek?

Yanıtlar

1. Birincisi garanti karşılığıdır: finansal tablolarda beş milyon lira gider olarak yazılmış, vergi defterinde gider sayılmamıştır. İkincisi yeni üretim hattının amortismanıdır: vergi defterinde beş yılda, finansal tablolarda on yılda yayıldığı için finansal tablolarda yıllık gider bir milyon lira daha azdır. Otuz altı milyondan beş milyon düşülür, bir milyon eklenir ve otuz iki milyon bulunur.
2. Çünkü vergi kurallarına, TFRS'ye ya da büyük ve orta boy işletmeler için hazırlanan standarda göre hazırlanmış tablolar aynı işlemleri farklı tutarlarla gösterebilir. Çerçeve bilinmeden kârın neyi ölçtüğü ve başka şirketlerle karşılaştırılıp karşılaştırılamayacağı söylenemez.
3. Çünkü halka açık şirketler sermaye piyasası düzenlemeleri gereği TFRS uygulamak zorundadır. Şirket daha önce büyük ve orta boy işletmeler için hazırlanan standarda göre raporlama yapıyordu; geçişle birlikte yıllık üyelik geliri gibi kalemlerin muhasebeleştirilmesi yeni standarda göre gözden geçirilecektir.

Sonraki derse köprü

Murat Bey'in iki kârı arasındaki farkın iki kalemi de bir tahmine dayanıyordu: garanti karşılığı, gelecek tamirlerin tutarına; amortisman süresi, hattın kaç yıl çalışacağına. Muhasebe çoğu zaman kesin bir sayı değil, bir yargı kaydeder. Sonraki ders tahmin ve yargının hangi kalemlerde muhasebecinin elinde olduğunu ve kârı nasıl değiştirdiğini işliyor.