Dönemsellik ve eşleştirme

Açılış

Konya'daki şirketin satış biriminde Murat Bey, yeni yılın ilk yönetim toplantısına hazırlanırken bir satırda duruyor: garanti ve servis giderleri geçen yıla göre neredeyse iki katına çıkmış. Genel müdür bu satırı toplantıda soracak ve Murat Bey cevabı biliyor: bu yılın tamir masraflarının büyük kısmı, geçen yıl rekor sayıda satılan makinelerden geliyor. Geçen yılın satışları geçen yılın kârını büyütmüştü; o satışların garanti masrafı ise bu yılın kârını küçültüyor.

Murat Bey'e bu durum adaletsiz geliyor. Geçen yıl satış ekibi rekor kırdığı için prim almıştı; bu yıl servis ekibi aynı makinelerin tamirini yaptığı için verimsiz görünüyor. Bir satışın bedeli, satışı yapan yılın değil, ertesi yılın hesabına yazılmış. Muhasebe biriminden bir arkadaşı ona bir terim söylüyor: "Bu bir eşleştirme sorunu. Garanti karşılığı ayırmıyoruz." Murat Bey toplantıya girmeden bunun ne anlama geldiğini öğrenmek istiyor.

Tek fikir

Muhasebe bir işletmenin kesintisiz hayatını yapay dönemlere böler ve her dönemin kârını ayrı ölçer. Bu ölçüm, bir geliri doğuran harcamalar o gelirin dönemine taşındığında anlam kazanır; bu ilkeye eşleştirme denir.

Kavram

Bir işletmenin hayatı bölünmez bir akıştır: üretim, satış, tahsilat ve tamir birbirini kesintisiz izler. Ama yöneticiler, ortaklar, bankalar ve vergi idaresi bu akışın bir yerinde durup "şimdiye kadar ne oldu?" diye sormak ister. Muhasebe bu soruya cevap verebilmek için akışı dönemlere böler.

Bölme yapaydır ve bedeli de buradan gelir. Bir dönemin sonunda bazı işlemler yarım kalmıştır: satılmış ama henüz tahsil edilmemiş, kullanılmış ama henüz faturalanmamış, garanti süresi henüz bitmemiş. Önceki derste tahakkuk esası bu yarım işlemlerin hangi döneme yazılacağını belirlemişti. Eşleştirme ise bir adım öteye gider ve gelir ile gideri birbirine bağlar.

Eşleştirmenin en sade örneği satılan malın maliyetidir. Bir fabrika sacı ocakta alır, şubatta işler, martta satar. Sacın maliyeti alındığı ocakta değil, satıldığı martta gider olur, çünkü o maliyetin karşılığı olan gelir martta doğmuştur. Arada geçen sürede sac ve yarı mamul bilançoda stok olarak, yani henüz gidere dönüşmemiş bir maliyet olarak bekler.

Daha zor örnekler, giderin gelirden sonra geldiği durumlardır. Murat Bey'in şirketi bir makineyi iki yıl garantiyle satıyor. Satış bu yıl yapılıyor ve gelir bu yıl yazılıyor; ama tamir masrafları önümüzdeki iki yıl içinde ortaya çıkacak. Eşleştirme, bu gelecek masrafın bugünden tahmin edilip satış yılının giderine yazılmasını ister. Bu tahminin adı karşılıktır ve bilançonun borç tarafında bekler; tamirler yapıldıkça bu karşılık kullanılır. Geçmiş yıllarda makine başına ortalama garanti maliyeti 5.000 lira olmuşsa ve şirket bu yıl 1.000 makine satmışsa:

Karşılık ayrılmazsa bu beş milyon lira, tamirlerin yapıldığı gelecek yılın giderine düşer. Satış yılı olduğundan kârlı, tamir yılı olduğundan zayıf görünür. Murat Bey'in toplantıda açıklamak zorunda kaldığı tablo tam olarak bu.

Eşleştirmenin bir sınırı da var ve onu bilmek, tabloyu okurken önemlidir. Her gider bir gelire bağlanamaz. Genel yönetim maaşları, bir reklam kampanyası, bir araştırma projesi hangi satışa yol açtığı söylenemeyen giderlerdir. Bunlar oluştukları dönemin gideri olarak yazılır; Ders 2.1'de kendi kurduğu markanın reklam giderinin neden bilançoya varlık olarak alınmadığını görmüştük. Eşleştirme aynı zamanda bir tahmin ister: garanti karşılığı bir öngörüdür ve öngörü yanlış çıkabilir. Bu yüzden uluslararası standartların kavramsal çerçevesi eşleştirmeyi tanır ama onu kendi başına bir amaç saymaz: eşleştirme, varlık ve borçlardaki değişimlerin doğru tanınmasının bir sonucudur, bir varlık ya da borç yaratmanın gerekçesi değildir. Bir karşılık ancak gerçek bir yükümlülük varsa ayrılır.

Dönemin uzunluğu da önemlidir. Yıllık raporda birçok yarım işlem dönemin içinde tamamlanır; aylık raporda ise her ayın sonunda daha çok işlem yarım kalır ve tahmin payı büyür. Aylık sonuçlar bu yüzden yıllık sonuçlardan daha oynak ve daha çok varsayıma dayalıdır. Aylık bir rapordaki tek bir iyi ya da kötü ay, yıllık bir eğilimden önce bir kesim ya da tahmin farkı olabilir.

Dönemselliğin bir de günlük, küçük bir yüzü var: kesim. Bir dönemin son günü yapılan işlemlerin hangi döneme yazılacağı, özellikle yıl sonunda kârı etkiler. 31 Aralık gecesi sevk edilen bir malın satışı aralığa mı ocağa mı aittir? Bu karar, malın sahipliğinin ne zaman geçtiğine bağlıdır ve eşleştirmenin gereği olarak, o malın maliyeti de satışla aynı yıla gider.

Vakalarda

Genel müdür bir an duraksıyor: satış ekibinin primleri geçen yılın raporlanan kârına göre ödenmişti. Murat Bey bunun bir suçlama olmadığını, yalnız gelecekte satış ve servis performansının aynı ölçüyle okunması için bir öneri olduğunu söylüyor. Muhasebe birimi, karşılığın geçmiş beş yılın garanti verisiyle hesaplanmasını ve her yıl sonunda gerçekleşen tamirlerle karşılaştırılıp güncellenmesini kabul ediyor. Güncellemenin nasıl işleyeceğini de bir örnekle konuşuyorlar: bu yıl satılan makinelerin iki yıllık tamirleri gerçekte 6 milyon lira tutarsa, tahminin altında kalan fark gerçekleştiği yılın giderine yazılacak:

Bir milyon liralık düzeltme, beş milyonluk bir yükün tamamen gelecek yıla kaymasından çok daha küçük bir bozulmadır. Tahmin kusursuz olmak zorunda değil; geçmiş veriye dayanmak ve her yıl gerçekleşmeyle karşılaştırılmak zorunda.

Kesim doğru yapıldığında aralık bu siparişin 180.000 liralık brüt kârını taşıyor. Satış aralığa, maliyeti ocağa yazılsaydı aralık 620.000 lira fazla kârlı, ocak aynı tutar kadar fazla zararlı görünürdü; iki ayın toplamı değişmez ama ikisinin de tek başına hikâyesi bozulurdu.

Murat Bey'in sorunu bir yıl, Elif'inki tek bir gece sürdü. İkisinde de mesele aynıydı: bir gelirin ve onu doğuran giderin aynı dönemin hesabında buluşması. Buluşmadıklarında dönemlerin toplamı değişmez, ama her dönem kendi başına yanlış bir hikâye anlatır.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Eşleştirme sayfası: seçilen gelir, ona bağlı giderler, her birinin yılı ve gelecek yıla kalan gider için yapılan tahmin.

Özet

1. Dönemsellik, bir işletmenin kesintisiz hayatını eşit ve yapay dönemlere böler ve her dönemin sonucunu ayrı ölçer.
2. Eşleştirme, bir geliri doğuran giderlerin o gelirle aynı döneme yazılmasını ister; satılan malın maliyeti en sade örneğidir.
3. Gelirden sonra gelecek giderler için, garanti gibi, satış döneminde tahmine dayalı bir karşılık ayrılır.
4. Hangi gelire yol açtığı söylenemeyen giderler oluştukları dönemin gideridir; yıl sonu kesimi satışı ve maliyetini aynı yıla koymalıdır.

Kendini sına

1. Murat Bey'in şirketinde garanti giderleri bu yıl neden iki katına çıkmış göründü ve eşleştirme bunu nasıl düzeltirdi?
2. Bir fabrika sacı ocakta alıp martta sattığında, sacın maliyeti hangi ayın gideri olur ve arada nerede bekler?
3. Elif'in fabrikasında 31 Aralık gecesi sevk edilen 2.000 parçanın satışı ve maliyeti neden aynı yıla yazılmalıdır?

Yanıtlar

1. Çünkü geçen yıl rekor sayıda satılan makinelerin tamirleri bu yıl yapıldı ve şirket garanti karşılığı ayırmıyordu. Eşleştirme, makine başına beklenen garanti maliyetinin satış yılında karşılık olarak ayrılmasını ister; 1.000 makine için 5 milyon lira satış yılının giderine yazılır ve tamir yılı bu yükü taşımaz.
2. Martın gideri olur, çünkü maliyetin karşılığı olan gelir martta doğar. Ocaktan marta kadar sac ve işlenmiş parça bilançoda stok olarak, henüz gidere dönüşmemiş bir maliyet olarak bekler.
3. Çünkü satış, malın sahipliğinin geçtiği anda aralığa aittir ve eşleştirme, bu satışı doğuran maliyetin de aynı yıla yazılmasını ister. Satış aralığa, maliyet ocağa yazılsaydı aralık 620.000 lira fazla kârlı, ocak 620.000 lira fazla zararlı görünürdü.

Sonraki derse köprü

Garanti karşılığı, stok, peşin ödenmiş gider, kazanılmamış gelir: bu dersle önceki derslerde birçok yeni kalem adı karşımıza çıktı. Muhasebe bu adların her birine bir numara ve bir yer verir. Sonraki ders Türkiye'de kullanılan hesap planının ana sınıflarını ve bütün hesapların tek bir listede toplandığı mizanı okumayı işliyor.