Senaryo ve duyarlılık

Açılış

Hastanenin yönetim kurulu toplantısından iki gün önce genel müdür Dr. Kerem'den kardiyolojinin gelecek yıl planını istiyor ve bir not ekliyor: "Tek rakam getirme. Kötü giderse ne olur, iyi giderse ne olur, onu da görmek istiyorum." Kerem'in elinde bölümün beklenen yılı var: 83,6 milyon lira faaliyet kârı.

Kötü giden bir yıl neye benzer? Bütün varsayımları aynı anda en kötü değerine çekmek mi, yoksa başka bir şey mi?

Tek fikir

Senaryo, birlikte gerçekleşmesi akla yatkın varsayımlardan kurulan tutarlı bir gelecek resmidir; duyarlılık tablosu ise varsayımları tek tek oynatarak sonucun en çok hangisine bağlı olduğunu gösterir. İkisi birlikte, hangi geleceğe hazırlanılacağını ve hangi varsayımın izleneceğini söyler.

Kavram

10.9'da başabaş tablosunun altına duyarlılık satırları eklemiş, fiyat ve maliyet yüzde beş oynadığında başabaşın nasıl kaydığını görmüştük. 14.3'te ise tek bir tahmin yerine benzer işlerin dağılımına bakmayı öğrendik. Bu ders iki aracı bir plan belgesinin içinde birleştiriyor.

Senaryoların tutarlı olması, onları bir duyarlılık tablosundan ayıran şeydir. Kötümser bir senaryo, bütün değişkenleri bağımsız olarak en kötü değerlerine çekmek değildir; o kadar kötü bir yıl çoğu zaman gerçekçi değildir ve kurum, hiç gelmeyecek bir felakete göre plan yaparak fırsat kaçırır. Kötümser senaryo, birlikte gelmesi akla yatkın kötü gelişmeleri bir araya getirir: kur yükselirse ithal malzeme pahalanır, aynı anda ödeme kurumlarının fiyat artışı geride kalabilir ve rakip bir hastanenin açılması hasta sayısını düşürebilir. Senaryonun hikâyesi, bu gelişmelerin neden birlikte gelebileceğini söyler.

Üç senaryo yaygın bir düzendir: kötümser, beklenen ve iyimser. Beklenen senaryo planın kendisidir; bütçe ve nakit planı onunla kurulur. Kötümser ve iyimser senaryolar ise sınırları gösterir: kurumun hangi koşulda zarara geçeceğini, hangi koşulda ek kapasiteye ihtiyaç duyacağını. Senaryoların değeri sayılardan çok, her biri için önceden yazılan önlemlerdedir. Kötümser senaryo gerçekleşmeye başlarsa hangi harcama durdurulacak, hangi işe alım ertelenecek? İyimser senaryoda kapasite nereden gelecek?

Duyarlılık tablosunun sorusu senaryolarınkinden farklıdır: hangi varsayım sonucu en çok oynatıyor? Her varsayım aynı oranda, örneğin onda bir oynatılınca, sonuçtaki değişimler karşılaştırılabilir hale gelir. Değişimleri büyükten küçüğe dizmek, yönetimin dikkatini nereye vermesi gerektiğini gösterir. Bu sıralama çoğu zaman sezgiyle örtüşmez. Toplantılarda en çok konuşulan varsayım, sonucu en çok oynatan varsayım olmayabilir.

Tek değişkenli duyarlılığın bir sınırı vardır: değişkenler gerçekte birlikte hareket eder ve aynı oranda oynatılmaları her birinin gerçek belirsizliğini yansıtmaz. Fiyatın onda bir oynaması mümkün olmayabilirken hacmin onda üç oynaması olağan olabilir. Bu yüzden duyarlılık tablosu senaryoların yerini tutmaz; hangi varsayımın senaryolarda dikkatle kurulması gerektiğini gösterir.

Senaryoların bir tuzağı da vardır: beklenen senaryo farkında olmadan iyimser yazılabilir. 14.3'teki planlama yanılgısı burada da çalışır. Beklenen senaryonun varsayımlarını geçmiş yılların gerçekleşenleriyle karşılaştırmak, onun gerçekten beklenen mi yoksa umulan mı olduğunu sınar.

Senaryolar yıl başlayınca bir kenara konan belgeler değildir. Her senaryonun ilk işaretleri önceden yazılırsa, yıl içinde hangi senaryoya doğru gidildiği erken görülür: ilk çeyreğin satışı, bir anlaşmanın sonucu, bir kurun seviyesi. Bu işaretler 13.8'de bütçeyi yeniden açtıran koşullarla aynı türdendir; fark, senaryonun işaretle birlikte ne yapılacağını da önceden söylemesidir. Kaç senaryo yazılacağı da bir tercihtir. Üçten fazlası çoğu zaman karar vericinin dikkatini dağıtır; ikisi ise genellikle "iyi" ve "kötü" diye okunur ve ortadaki en olası yıl gözden kaçar.

Vakalarda

Kötümser senaryoda bölüm tam başabaşta kalıyor. Bu, genel müdürün asıl sorusunun cevabı: kötü bir yıl bölümü zarara sokmuyor, ama hiçbir pay da bırakmıyor. Kerem sonra her değişkeni beklenen senaryodan onda bir oynatıyor.

Sıralama Kerem'i şaşırtıyor. Bölümde bir yıldır en çok konuşulan konu kurdu, yani ithal sarfın fiyatı; ama değişken giderin onda bir oynaması sonucu yalnızca 7,84 milyon lira değiştiriyor. Sonucu en çok oynatan, ödeme kurumlarıyla ve sigorta şirketleriyle yapılan fiyat anlaşmaları; ardından hasta sayısı geliyor. Kerem plan belgesine her senaryo için bir önlem yazıyor. Kötümser senaryonun ilk işaretleri, yani ilk çeyrekte işlem sayısının 13.000'in altında kalması ya da fiyat anlaşmasının beklenenden düşük çıkması görülürse, ikinci teknisyen alımı ve 12.7'deki cihaz kararı ertelenecek. İyimser senaryoda ise kapasite sınırı yeniden gündeme gelecek. Yönetim kuruluna da bir öneri götürüyor: fiyat anlaşmalarının hazırlığına, kur tartışmasına ayrılan zamandan daha fazlası ayrılsın.

Bu yıl dernek 120 öğrenciye burs veriyor. Gelecek yıl aynı sayıya yalnızca iyimser senaryoda ulaşılıyor. Eylülde 120 burs taahhüt etmek, aralıkta kampanya iyi geçmezse bursları yarıda kesmek ya da burs fonuna başka kaynaklardan aktarma yapmak demek. Gülsüm kurula kademeli bir taahhüt öneriyor.

Kurul bu öneriyi tartışıyor; bazı üyeler 120 öğrenciye "devam edemeyebilirsiniz" demenin derneğin itibarına zarar vereceğini düşünüyor. Gülsüm'ün cevabı, kademeli taahhüdün öğrencilere baştan açıkça anlatılması ve bursu kesilen bir öğrencinin bunu yıl ortasında öğrenmesinden daha az zarar vereceği. Karar kurulun; Gülsüm'ün katkısı, kararın her senaryoda neye mal olacağını görünür kılmak.

Kerem'in senaryoları bölümün kötü bir yılda başabaşta kalacağını, duyarlılık tablosu da dikkatin kurdan çok fiyat anlaşmalarına verilmesi gerektiğini gösterdi. Gülsüm'ün senaryoları ise bir taahhüdün zamanlamasını belirledi.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Senaryo sayfası: üç senaryonun hikâyesi ve varsayımları, sonuçları, tek değişkenli duyarlılık sıralaması, her senaryonun ilk işareti ve önlemi.

Özet

1. Senaryo, birlikte gerçekleşmesi akla yatkın varsayımların tutarlı bir bileşimidir; kötümser senaryo her şeyin en kötüsü değildir.
2. Beklenen senaryo planın kendisidir; kötümser ve iyimser senaryolar sınırları ve önceden yazılan önlemleri gösterir.
3. Tek değişkenli duyarlılık, varsayımları tek tek oynatarak sonucu en çok etkileyenini bulur; sıralama çoğu zaman sezgiyle örtüşmez.
4. Senaryolar bir taahhüdün büyüklüğünü ve zamanlamasını belirlemekte de kullanılır; beklenen senaryo geçmişle sınanmalıdır.

Kendini sına

1. Kerem'in kötümser senaryosunda bölüm neden tam başabaşta kalıyor ve bu genel müdüre ne söylüyor?
2. Duyarlılık tablosunda hangi varsayım en üstte, hangisi en altta ve bu neden önemli?
3. Gülsüm neden eylülde 120 burs değil, 62 burs taahhüt edilmesini öneriyor?

Yanıtlar

1. 50.000 işlem ve 4.700 liralık katkı 235 milyon lira katkı bırakıyor; sabit gider de 235 milyon. Kötü bir yıl bölümü zarara sokmuyor ama hiçbir pay bırakmıyor.
2. En üstte işlem başı gelir, yani fiyat anlaşmaları (39,2 milyon), en altta değişken gider (7,84 milyon). En çok konuşulan kur, sonucu en az oynatan varsayıma bağlı; dikkat fiyat anlaşmalarına kaymalı.
3. 120 burs yalnızca iyimser senaryoda karşılanıyor; kötümser senaryonun karşılayabildiği yaklaşık 62. Kesin taahhüt bu düzeyde verilip geri kalanı kampanyanın sonucuna bağlanırsa, yıl ortasında burs kesmek gerekmez.

Sonraki derse köprü

Kerem ve Gülsüm bir sonuç yerine üç sonuç yazdı, ama her senaryonun gerçekleşme ihtimalini söylemediler. Sonraki ders bir adım daha ileri gidiyor: tahmini tek bir sayı yerine bir aralık ve o aralığın içinde kalma ihtimaliyle vermeyi ve tahminleri sonradan puanlayarak tahmin yapmayı geliştirmeyi ele alıyor.