Yüksek enflasyonda bütçe

Açılış

Hastanenin finans müdürü bütçe şablonunu bölümlere gönderirken bir satır eklemiş: "Bütün kalemler geçen yılın gerçekleşenine 0,4 eklenerek hazırlanacaktır." Dr. Kerem kardiyolojinin giderlerine bakıyor. Personelin zammı yılda iki kez açıklanıyor, sarf malzemesinin çoğu avroya bağlı, servis sözleşmeleri de öyle. Aynı oran hepsine nasıl uyacak?

Bir de şu soru var: kur yazın beklenenden hızlı yükselirse, bütçe ne zaman ve kimin kararıyla yeniden açılacak?

Tek fikir

Yüksek enflasyonda bir bütçenin değeri, dayandığı fiyat ve kur varsayımlarının açıkça yazılmasına bağlıdır. Her kalem kendi fiyatının izleyeceği varsayıma bağlanır, varsayımların kaynağı yazılır ve bütçenin hangi koşulda yeniden açılacağı önceden belirlenir.

Kavram

13.4'te tek bir artış oranını bütün kalemlere uygulamanın zaafını, 13.7'de de yıllık bir varsayımın birkaç haftada eskiyebileceğini gördük. Bu ders bu iki dersi bir bütçe yöntemine çeviriyor.

İlk adım varsayımları bütçenin içine gömmek değil, ayrı bir tabloda yazmaktır. 1.9'daki elektronik tabloda tanıdığımız varsayım hücresi burada bir sayfa olur: genel fiyat artışı, maaş artışları ve takvimi, kur, enerji tarifesi, kira artışı, satış fiyatlarının güncelleneceği tarihler. Her varsayımın yanında kaynağı yazılır: bir merkez bankası anketi, bir toplu sözleşme, bir tedarikçi teklifi ya da şirketin kendi tahmini. Kaynağı yazılan bir varsayım tartışılabilir; bütçenin hücrelerine dağılmış bir varsayım ise kimsenin fark etmediği bir hata olarak yıl boyunca kalır.

İkinci adım her kalemi kendi varsayımına bağlamaktır. Personel giderleri maaş artışının takvimine, ithal malzeme ve döviz cinsinden sözleşmeler kura, kira sözleşmesindeki endekse, öteki kalemler genel fiyat artışına bağlanır. 1.7'de Ayten Hanım'ın beton ve TÜFE endekslerini ayırması bu adımın bir örneğiydi. Toplam, tek oranla hesaplanan toplamdan çok farklı çıkmayabilir; ama varsayımlardan biri değiştiğinde bütçenin hangi kısmının etkileneceği artık görünür.

Üçüncü adım zamanlamadır. Yıllık ortalama bir artış oranı, artışın yılın hangi ayında geldiğini gizler. Fiyatlar ocakta ve temmuzda iki kez güncelleniyorsa, satışların ya da harcamaların hangi aylarda yoğunlaştığı yılın toplamını büyük ölçüde değiştirir. 13.2'deki çeyreklik zincir burada fiyatlarla birlikte kurulur.

Dördüncü adım nominal ile reeli ayırmaktır. 1.6'da gördüğümüz gibi yüksek enflasyonda liradaki her artış bir büyüme değildir. Bütçe hem cari fiyatlarla hem de bu yılın fiyatlarıyla yazılırsa, rakamlardaki artışın ne kadarının fiyattan, ne kadarının miktardan geldiği görünür.

Son adım bütçenin ne zaman yeniden açılacağını önceden yazmaktır.

Tetikleyici iki işi birden görür. Bir yandan bütçenin, varsayımlar çökmüşken yıl sonuna kadar eski bir rakamla durmasını önler. Öte yandan her küçük dalgalanmada bütçenin yeniden pazarlığa açılmasını da önler, çünkü hangi sapmanın yeterince büyük olduğunu önceden söyler. 13.7'deki yuvarlanan tahmin planı her çeyrek günceller; revizyon tetikleyicisi ise hedefin, yani bütçenin kendisinin ne zaman değişeceğini belirler.

Kamuda bu varsayımlar merkezden gelir. Merkezi yönetimde bütçe süreci, temel ekonomik büyüklükleri ve önümüzdeki üç yıla dair toplam tahminleri içeren bir orta vadeli programla başlar ve kurumlar tekliflerini bu büyüklüklere göre hazırlar. Böylece bütün kurumlar aynı enflasyon ve kur varsayımıyla bütçe yazar; tutarlılığın bedeli, varsayım gerçekleşmediğinde bütün bütçelerin aynı yönde sapmasıdır.

Vakalarda

Kerem bir varsayım tablosu kuruyor. Personel için hastanenin toplu sözleşmesindeki iki taksitli artışın yıllık ortalama etkisini, 0,45'i yazıyor. Avroya bağlı kalemler için bir bütçe kuru belirliyor ve bu kurun bu yılın ortalamasına göre 0,3 yükseleceğini varsayıyor; kaynağı merkez bankasının piyasa katılımcıları anketi ve hastanenin bankasının tahmini. Öteki kalemlere genel fiyat varsayımı, 0,4 uygulanıyor.

Toplam neredeyse aynı; fark 1,1 milyon lira. Ama tablo artık bir şeyi daha gösteriyor: bütçenin hangi kısmı hangi varsayıma bağlı. Kerem kur varsayımının duyarlılığını hesaplıyor.

Kerem bütçenin yanına bir revizyon tetikleyicisi yazıyor: ortalama kur iki ay üst üste bütçe kurunun 0,1 üstünde kalırsa ya da temmuz maaş artışı varsayımdan farklı açıklanırsa, bütçe yeniden açılacak. Bölüm değerlendirilirken kurdan doğan fark, esnek bütçedeki hacim farkı gibi ayrı bir satırda duracak. Finans müdürü tek oranlı şablonu bu yıl değiştirmiyor, ama kardiyolojinin varsayım tablosunu öteki bölümlere örnek olarak gönderiyor.

Finans müdürü satış bütçesini yıllık ortalama 0,4'lük bir artışla 420 milyon lira yazmıştı. Murat Bey'in hesabı 41,1 milyon lira daha düşük. Nedeni takvim: satışların yaklaşık üçte ikisi temmuz zammından önce yapılıyor ve o makineler yılın yalnızca ilk artışını taşıyor.

Sabit fiyatlarla bakıldığında satış bütçesi hiç büyümüyor: yine 1.000 makine. Liradaki yüzde yirmi altılık artışın tamamı fiyattan geliyor. Murat Bey bunu iki nedenle önemli buluyor. Birincisi, 420 milyonluk bir hedef nakit bütçesine girerse yıl boyunca karşılanmayacak bir tahsilat beklentisi yaratır. İkincisi, 13.6'daki prim tartışmasında satış ekibinin performansı nominal bir hedefle ölçülürse, fiyat artışının zamanlaması ekibin başarısı ya da başarısızlığı gibi görünür. Murat Bey bütçeyi iki sütunla yazmayı öneriyor: cari fiyatlarla ve bu yılın fiyatlarıyla. Bir de tetikleyici ekliyor: temmuz zammı varsayımdan farklı açıklanırsa satış ve nakit bütçeleri o ay yeniden açılacak.

Kerem'in ve Murat Bey'in bütçelerinde toplamlar ilk bakışta tanıdık görünüyordu. İkisinde de değişen, toplamın arkasındaki varsayımların ve zamanlamanın görünür olmasıydı.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Varsayım sayfası: kalem, bağlı olduğu varsayım, varsayımın değeri ve kaynağı, artışın geleceği ay, 0,1'lik sapmanın etkisi, revizyon tetikleyicisi.

Özet

1. Yüksek enflasyonda bütçenin değeri, varsayımlarının kaynağıyla birlikte ayrı bir tabloda açıkça yazılmasına bağlıdır.
2. Her kalem kendi varsayımına bağlanır; döviz cinsinden kalemler bir bütçe kuruyla çevrilir ve kur duyarlılığı ayrıca hesaplanır.
3. Fiyat artışlarının zamanlaması ile satış ve harcamanın mevsimi birlikte hesaba katılır; bütçe sabit fiyatlarla da yazılarak reel değişim görünür kılınır.
4. Revizyon tetikleyicisi bütçenin hangi koşulda yeniden açılacağını önceden belirler; kamuda temel varsayımlar orta vadeli programla merkezden gelir.

Kendini sına

1. Kerem'in kalem bazında bütçesi tek oranlı bütçeden neredeyse farksızken neden daha kullanışlı?
2. Murat Bey'in satış bütçesi neden yıllık 0,4'lük artışla hesaplanandan 41,1 milyon lira düşük?
3. Sabit fiyatlarla yazılmış bütçe Murat Bey'e ne söylüyor?

Yanıtlar

1. Çünkü hangi kısmın hangi varsayıma bağlı olduğunu gösteriyor. 49 milyon liralık avroya bağlı kalem, kur bütçe kurundan 0,1 fazla yükselirse 4,9 milyon lira ek gider doğuruyor; bu duyarlılık ve ona bağlı revizyon tetikleyicisi tek oranlı bütçede görünmez.
2. Satışların 650 makinesi temmuz zammından önce, yalnızca ocaktaki artışla satılıyor. Takvime göre hesaplanınca yıllık satış 378,9 milyon lira çıkıyor.
3. Makine adedi aynı kaldığı için reel büyüme yok; liradaki yaklaşık yüzde yirmi altılık artışın tamamı fiyattan geliyor.

Sonraki derse köprü

Bu modülde bütçenin işlerini, zincirini, yatırım ve gider ayrımını, sıfırdan tabanı, esnek bütçeyi, oyunları, tahmini ve varsayımları ayrı ayrı ele aldık. Sonraki ders bir atölye: kendi biriminin ya da Elif'in pres bölümünün on iki aylık bütçesini, her kalemi bağlı olduğu varsayımla ve yazılı bir varsayım listesiyle kuracaksın.