Darboğaz

Açılış

Şubatın son haftasında bayi siparişleri Murat Bey'in masasına yığılıyor. İlkbahar sezonu için bayiler 220 büyük, 260 küçük model istiyor; montaj hattı ise mart ile haziran arasında hepsini yetiştiremeyecek. Satış ekibi kararını çoktan vermiş: "Önce büyük model. Makine başına 79.200 lira katkı bırakıyor, küçükten 22.400 lira fazla."

Murat Bey hat şefinin bir sözünü hatırlıyor: büyük model hattı neredeyse iki kat uzun süre meşgul ediyor. Makine başına kazanç mı önemli, yoksa hattın saati başına kazanç mı?

Tek fikir

Bir kaynak kısıtlıyken ürünler, ürün başına katkıya göre değil, o kısıtlı kaynağın birimi başına katkıya göre sıralanır. Kısıtlı kaynakta kaybedilen her saat bütün şirketin kaybıdır; bu yüzden önce o saatlerin boşa gitmesi önlenir, sonra kapasiteyi artırmanın bedeli o saatin değeriyle karşılaştırılır.

Kavram

10.6'da katkı payını ürün başına hesapladık. Kapasite boşken bu yeterlidir: her ek satış katkısı kadar kâr getirir. Ama bir kaynak doluysa, bir ürünü yapmak başka bir ürünü yapmamak demektir. O zaman soru "hangi ürün daha çok bırakıyor?" değil, "kısıtlı kaynağın bir saati hangi üründe daha çok bırakıyor?" olur.

Bir fabrikada ya da hastanede çok sayıda kaynak vardır, ama aynı anda genellikle yalnızca biri ya da birkaçı darboğazdır. Ötekilerde boş zaman bulunur; onları daha hızlı çalıştırmak çıktıyı artırmaz, yalnızca darboğazın önünde bekleyen işi büyütür. Darboğazı bulmanın pratik yolu, işin nerede biriktiğine bakmaktır: önünde kuyruk olan, sıra bekleten kaynak çoğu zaman odur.

Bu ölçüt sıralamayı çoğu zaman tersine çevirir. Makine başına çok katkı bırakan bir ürün kısıtlı kaynağı uzun süre meşgul ediyorsa, saat başına daha az bırakabilir. Kural basittir: ürünler kısıtlı kaynak başına katkıya göre sıralanır, talep izin verdiği ölçüde en yükseğinden başlanır, kalan kapasite bir sonrakine verilir.

Sıralamanın sınırları da vardır. Müşteriler bazı ürünleri birlikte alıyorsa, birini kısmak ötekinin satışını da düşürebilir; 12.4'teki sepet etkisi burada da geçerlidir. Bazı müşterilerle asgari teslim taahhüdü vardır. Hastanede ise sıralama hiçbir zaman tıbbi aciliyetin önüne geçmez; ekonomik sıra ancak aynı aciliyetteki işler arasında kullanılır.

Darboğazın ikinci dersi verimlilikle ilgilidir. Kısıtlı kaynakta boşa giden bir saat, şirketin o saat boyunca üretebileceği her şeyin kaybıdır; başka bir kaynakta boşa giden saat ise çoğu zaman hiçbir şey kaybettirmez. Bu yüzden darboğazın öğle arasında durması, hatalı parçalar üzerinde çalışması ya da başka bir yerde yapılabilecek hazırlık işleriyle meşgul edilmesi pahalıdır. Kapasiteyi artırmak için yatırım yapmadan önce, darboğazın mevcut saatlerinin ne kadarının gerçekten üretime gittiğine bakılır.

Kısıtı genişletmenin karar kuralı da kısıtlı kaynak başına katkıdan gelir. Bir ek saatin maliyeti, o saatte yapılacak ürünün saat başı katkısından düşükse genişletmek kâr getirir. Darboğaz genişledikçe bir noktada başka bir kaynak darboğaz olur; hesap o zaman yeni kısıtla baştan kurulur.

Bu sıralama tek bir kısıt olduğunda işe yarar. İki ya da daha fazla kaynak aynı anda doluysa, örneğin hem pres hattı hem boya kabini, bir ürünün bir kaynakta önde, ötekinde geride olması mümkündür ve basit sıralama yetmez. Bu durumda ürün karması, bütün kısıtları birlikte gözeten bir optimizasyon hesabıyla ya da elle denenen birkaç senaryoyla seçilir. Yöneticinin işi hesabı kendisi yapmak olmayabilir; ama hangi kaynağın gerçekten dolu olduğunu, hangisinin yalnızca dolu göründüğünü bilmek her durumda ilk adımdır. Saat kaydı tutulmayan bir kaynakta darboğaz tartışması çoğu zaman bir izlenim tartışmasına döner.

Vakalarda

Makine başına sıralamada büyük model önde, hat saati başına sıralamada küçük model. Murat Bey iki planı yan yana yazıyor. Satış ekibinin planında önce büyük model yapılıyor, kalan saatler küçüğe gidiyor; hat saati planında sıra tersine dönüyor.

Hat saati planı sezonda 1,1 milyonun üstünde fazla katkı bırakıyor. Ama 54 büyük model siparişi karşılanmadan kalıyor. Murat Bey kısıtı genişletmeyi de hesaplıyor: hat şefi hafta sonu fazla mesaiyle sezona 1.000 saat eklenebileceğini söylüyor; fazla mesai ücreti ve ek enerji saat başına 1.800 lira tutuyor.

Hat saati başına 4.400 lira bırakan büyük model, saati 1.800 liraya mal olan fazla mesaiyi rahatça karşılıyor. Murat Bey satış ekibine bir şey daha gösteriyor: bayilere ve satış temsilcilerine verilen prim makine başına katkıya bağlı olduğu için ekip doğal olarak büyük modeli itiyor. Sezon boyunca prim hesabına hat saati bilgisinin eklenmesini öneriyor. En büyük iki bayinin büyük modeli küçükle birlikte set hâlinde satması da hesaba giriyor; o bayilere büyük modelde öncelik veriliyor.

Ekonomik sıralamaya göre kısılması gereken işlem yemek borusu ekosu: işlem başına en çok katkıyı bırakıyor ama cihaz saati başına en azını. Kerem bunu kabul etmiyor; bu işlemlerin çoğu ameliyat öncesi istenen ve bekletilemeyen tetkikler. Ekonomik sıra yalnızca planlı kontrol ekoları arasında kullanılabilir; açık kapatılmazsa 250 saatlik standart eko, yani 500 hasta başka merkeze gidecek.

Kerem önce cihazın saatlerine bakıyor. Her işlemin başında hastanın soyunması, elektrotların takılması ve bilgilerin girilmesi cihaz odasında yaklaşık beş dakika sürüyor; cihaz bu sürede boş bekliyor. Öğle arasında da teknisyenle birlikte cihaz bir saat duruyor.

Hazırlık yan odada bir hemşireyle yapılınca açık kapanıyor ve yeni cihaz konuşulmadan 25 saat de pay kalıyor. Kerem öğle arası için teknisyenlerin molalarını kaydırmayı da yönetime öneriyor; cihazın bir saat durması, o saatte yapılabilecek iki standart ekonun kaybı demek.

Murat Bey'de kısıtlı kaynak montaj hattıydı, Kerem'de tek bir cihaz. İkisinde de sıra, ürün başına değil kısıtlı kaynağın saati başına katkıyla kuruldu; ikisinde de ilk iş, darboğazın saatlerinin boşa gitmesini önlemekti.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Darboğaz sayfası: kaynak, kapasite, talep, işlerin saat başı katkısı, sıralama, boşa giden süre, kısıtı genişletmenin saat başı maliyeti.

Özet

1. Darboğaz, kapasitesi talebe eşit ya da talepten düşük olan kaynaktır ve bütün sistemin çıktısını belirler.
2. Kapasite doluyken ürünler dolu kaynağın saati başına bıraktıkları katkıya göre dizilir; bu dizi ürün başına sıradan farklı olabilir.
3. Darboğazda kaybedilen saat bütün sistemin kaybıdır; yatırımdan önce boşa giden saatler geri kazanılır.
4. Kısıtı genişletmek, ek saatin maliyeti saat başı katkıdan düşükse kâr getirir; müşteri taahhüdü, birlikte satış ve tıbbi öncelik sıralamanın sınırlarıdır.

Kendini sına

1. Murat Bey'in satış ekibi neden büyük modeli önceliyor ve hat saati hesabı neden tersini söylüyor?
2. Hafta sonu fazla mesai neden kârlı?
3. Kerem neden yemek borusu ekosunu kısmıyor ve açığı nasıl kapatıyor?

Yanıtlar

1. Büyük model makine başına 79.200 lira bırakıyor, küçükten fazla; ama hattı 18 saat meşgul ettiği için saat başına 4.400 lira bırakıyor, küçük model ise 5.680. Hat doluyken küçük modeli önce yapmak sezonda 1.176.000 lira daha fazla katkı bırakıyor.
2. Kalan 54 büyük model 972 saat istiyor ve 4.276.800 lira katkı bırakıyor; fazla mesainin maliyeti 1.749.600 lira. Saat başına 4.400 liralık katkı, saat başına 1.800 liralık maliyetin üstünde.
3. Bu işlemlerin çoğu ameliyat öncesi ve bekletilemiyor; ekonomik sıra tıbbi aciliyetin önüne geçmiyor. Kerem hasta hazırlığını cihaz odasından çıkarıyor, 275 saat açılıyor ve 250 saatlik açık yeni cihaz alınmadan kapanıyor.

Sonraki derse köprü

Darboğazda soru, kısıtlı saatin hangi ürüne ayrılacağıydı; bu hesap fiyatları veri olarak aldı. Sonraki ders fiyatın kendisine dönüyor: maliyet bir fiyat kararında neyi söyler, neyi söylemez? Maliyetin fiyatın tabanını gösterdiğini, tavanını ise müşterinin ve rakiplerin belirlediğini göreceğiz.