Bir ürünü ya da hizmeti bırakmak

Açılış

Çeyrek sonu yönetim toplantısında finans direktörü kategori raporunu ekrana getiriyor. Zeynep'in şirketinin iki yıl önce açtığı mutfak eşyası kategorisi yılı 1,1 milyon lira zararla kapatmak üzere. Direktörün önerisi kısa: "Kategoriyi kapatalım, zarar da kapanır." Masadakilerin çoğu başını sallıyor; kategori yöneticisi sessiz.

Zeynep raporun alt satırlarına bakıyor. Zararın içinde depo kirasından ve genel yönetimden ayrılmış paylar var. Kategori kapanınca depo kirası da, genel müdürlüğün maaşları da yerinde duracak. Peki o zaman 1,1 milyon nereye gidecek?

Tek fikir

Bir ürün ya da hizmet bırakıldığında yalnızca onunla birlikte ortadan kalkan maliyetler kurtarılır; ondan ayrılmış ortak paylar kalan ürünlerin üstüne biner. Raporda zarar gösteren bir kalem, kaçınılabilir maliyetlerinden fazla katkı bırakıyorsa onu bırakmak şirketin toplam kârını düşürür.

Kavram

12.2'de kaçınılabilir maliyeti tanımladık: bir faaliyet durduğunda ortadan kalkan maliyet. Bırakma kararı bu tanımın tam tersini de ister.

Bir ürünün gelir tablosundaki zararı iki farklı kaynaktan gelebilir. Birincisi ürünün kendisidir: satış fiyatı değişken maliyetleri bile karşılamıyorsa, ya da katkı payı ürüne özgü sabit giderleri karşılamaya yetmiyorsa. İkincisi dağıtımdır: ürün kendi giderlerini rahatça karşılıyor, ama raporda ona şirketin ortak giderlerinden bir pay yüklenmiş.

11.6'da bölüm katkısını gördük: bir birimin katkı payından, yalnızca ona ait ve birim kapanınca kalkacak sabit giderler düşülünce kalan tutar. Bırakma kararının özeti bu satırdadır. Bölüm katkısı pozitifse, ürün ortak giderlere ve kâra bir şey bırakıyor demektir; onu kapatmak bu katkıyı yok eder, ortak giderleri ise yerinde bırakır. Bölüm katkısı negatifse bırakma ciddi bir seçenektir, ama yine de karar hesabın tamamı görülmeden verilmez.

Burada sık görülen bir tuzak var. Bir ürün bırakılınca ona yüklenen ortak pay kaybolmaz, kalan ürünlere yeniden dağıtılır. Ertesi yıl raporda başka bir ürün zarara geçmiş görünebilir; yönetim onu da kapatır, pay bu kez kalanlara biner. Muhasebe yazınında bu döngüye bazen ölüm sarmalı denir. Her adımda kapatılan ürün katkısını da götürdüğü için şirketin toplam kârı her turda biraz daha düşer.

Bırakma hesabının ikinci yarısı tablonun dışındaki etkilerdir. Ürünler çoğu zaman birbirinden bağımsız satılmaz: müşteri bir ürünü almaya gelirken başka bir ürünü de sepete ekleyebilir. Bir ürünü bırakmak öteki ürünlerin satışını da düşürüyorsa, kaybedilen katkıya o satışların katkısı da eklenir. Ters yönde de bir etki olabilir: bırakılan ürünün kullandığı depo alanı, makine saati ya da personel başka bir işe ayrılabiliyorsa, bunun değeri bırakmanın lehine yazılır. Bu 12.1'deki fırsat maliyetinin bırakma kararındaki hâlidir.

Hesabı kurmanın iki eşdeğer yolu var. İlki iki sütunlu bir tablodur: bir sütunda ürün tutulduğunda şirketin toplam kârı, öbüründe bırakıldığında. Ortak giderler iki sütunda aynı tutarla durur ve fark yalnızca değişen satırlardan doğar. İkincisi doğrudan farkı yazmaktır: kaybedilecek katkı, eksi kaçınılacak sabit giderler, artı ya da eksi tablonun dışındaki etkiler. İki yol aynı sonuca varır; ilki toplantıda daha ikna edicidir, çünkü masadakiler şirketin toplam kârını iki durumda yan yana görür.

Sayıların dışında kalan sorular da vardır. Ürünü yıllardır alan müşteriler başka bir tedarikçiye geçerken öteki ürünleri de yanlarında götürebilir. Ekibin işini kaybetmesi kalan çalışanların güvenini sarsabilir. Tedarikçiyle yapılan bir alım taahhüdü, ürün bırakılsa da sürebilir. Bunların hepsi sayıya çevrilemez, ama kararın yanına yazılmaları gerekir.

Zaman da hesabı değiştirir. Bugün kaçınılamaz görünen bir kira, sözleşme bittiğinde kaçınılabilir olur; ekip başka bir göreve aktarılabiliyorsa onun ücreti şirketten çıkmaz ama başka bir açığı kapatır. Bırakma kararı bu yüzden bir tarih de taşır: hangi maliyet ne zaman serbest kalacak?

Bu son terim yönetim kararından çok dış raporlamaya aittir. Bir ürün kategorisini bırakmak çoğu zaman bu tanıma girmez; ayrı bir ana iş kolu ya da bölge kapanıyorsa girer. Şirketin içinde verilen karar ise hangi durumda olursa olsun aynı soruyla verilir: bırakınca hangi gelir gider, hangi maliyet kalkar, hangisi kalır?

Vakalarda

Kategori kapanırsa ekip ve reklam gideri kalkar, depo ve genel yönetim payı ise kalan kategorilere biner.

Zeynep bir adım daha ilerliyor. Sipariş verisine göre ev tekstili satışlarının 1,2 milyon liralık kısmı, mutfak ürünüyle aynı sepette gelmiş. Müşterilerin bir kısmı siteye tencere için gelip nevresim de ekliyor. Bunların yarısının mutfak kategorisi olmadan gelmeyeceğini varsayıyor ve ev tekstilinde 10.6'daki katkı oranını kullanıyor:

Ama Zeynep tablonun öbür yüzünü de görüyor. Operasyon ekibi ev tekstili büyüdüğü için gelecek yıl ek bir depo kiralamayı planlıyor; teklif yıllık 300.000 lira. Mutfak ürünlerinin boşaltacağı raflar bu ihtiyacı karşılayabilir.

Böylece rapordaki 1,1 milyonluk zarar, kapatmanın şirkete yaklaşık 47.000 liralık bir kayıp olduğu bir tabloya dönüşüyor. Sonuç sepet varsayımına ve ek depo planına çok duyarlı: sepet etkisi yarı değil de dörtte bir olursa ya da ek depo hiç gerekmezse işaret değişir. Zeynep toplantıya bir hüküm götürmüyor. Raporun yeniden yazılmasını öneriyor: kategoriler bölüm katkısına kadar gösterilsin, ortak paylar en alttaki tek satırda dursun. Kategori için de üç aylık bir deneme öneriyor: reklam bütçesi yarıya inecek, sepet verisi izlenecek ve karar ek depo teklifinin son tarihinden önce yeniden masaya gelecek.

Kurul üyesinin önerisi şu: etüt yılda 406.000 liraya mal oluyor, bu parayla öğrenci başına 7.500 liralık bursla 54 öğrenciye burs verilebilir. Gülsüm aynı tabloyu kaçınılabilir ve kaçınılamaz diye ayırıyor. Ofis 2.2'deki aylık 30.000 liralık sözleşmeyle kiralı; etüt kapanınca oda akşamları boş kalacak ama kira değişmeyecek. Koordinasyon payı Gülsüm'ün kendi zamanı; maaşı etütle ya da etütsüz aynı. Esnafın bağışı ise etüde bağlı, etüt kapanırsa gelmeyecek.

Kurul üyesinin hesabında 54 burs vardı; gerçekte açılabilecek yer 14 burs ve karşılığında 40 öğrenci etüdü kaybediyor. Gülsüm kurulun yerine karar vermiyor; etüt mü burs mu sorusu derneğin amacıyla ilgili bir tercih. Kurula iki sayıyı birlikte götürüyor ve bir not ekliyor: geçen yıl burs alan öğrencilerin bir kısmı etütten gelmişti, iki hizmet aynı öğrencilere ulaşıyor. Kurul, bağışçıyla konuşulmadan bir karar alınmamasını ve kararın bahar dönemine bırakılmasını kararlaştırıyor.

Zeynep'te ve Gülsüm'de rapordaki zarar, ortak payların yüklenmesiyle büyümüştü. İkisinde de sorulan soru aynıydı: bırakınca gerçekte ne kalkıyor, ne kayboluyor?

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Bırakma sayfası: kalem, katkı payı, kaçınılabilir sabit, kaçınılamaz ortak paylar, bölüm katkısı, sepet etkisi, serbest kalan kaynağın değeri ve kararın yeniden bakılacağı tarih.

Özet

1. Bir ürünü bırakınca katkı payı ve kaçınılabilir sabit giderler gider; ortak sabit maliyetler kalan ürünlere biner.
2. Karar bölüm katkısıyla başlar: pozitifse ürün ortak giderlere katkı yapıyordur.
3. Birlikte satılan ürünlerin kaybı bırakmanın maliyetine, serbest kalan kaynağın değeri ise lehine eklenir.
4. Ayrı bir ana iş kolu ya da bölge kapanıyorsa dış raporda durdurulan faaliyet olarak ayrı gösterilir; yönetim kararı yine aynı hesapla verilir.

Kendini sına

1. Mutfak kategorisinin raporlanan zararı ile kapatılınca şirketin kârındaki düşüş neden farklı?
2. Sepet etkisi ve ek depo planı birlikte hesaba girince sonuç ne oluyor?
3. Kurul üyesinin 54 burs hesabındaki iki hata ne?

Yanıtlar

1. Raporda 1,1 milyon zarar var, ama bunun 1,3 milyonu depo kirasından ve genel yönetimden ayrılmış ortak paylar. Kategori kapanınca 1,2 milyon katkı gidiyor, yalnızca 1 milyon kaçınılabilir sabit kalkıyor; kâr 200.000 lira düşüyor.
2. Ev tekstilinde kaybedilecek 147.000 liralık katkıyla düşüş 347.000 liraya çıkıyor; ek depoya gerek kalmamasının 300.000 lirası düşülünce net kayıp yaklaşık 47.000 lira. Varsayımlara çok duyarlı bir sonuç.
3. Ofis kirası ve koordinasyon payı etüt kapansa da ödeniyor, yani 150.000 lira serbest kalmıyor; etüde bağlı 150.000 liralık bağış da kayboluyor. Serbest kalan tutar 106.000 lira, yaklaşık 14 burs.

Sonraki derse köprü

Bırakma kararında soru bir ürünü tümüyle tutmak ya da kapatmaktı. Sonraki ders darboğazı ele alıyor: makine saati, yatak ya da uzman zamanı gibi bir kaynak kısıtlı olduğunda hangi ürüne öncelik verileceği, ürün başına katkıyla değil, kısıtlı kaynağın birimi başına katkıyla belirlenir.