Yap ya da satın al

Açılış

Bir fason pres atölyesi Elif'in fabrikasına bir teklif gönderiyor: fabrikanın kendi bastığı standart bağlantı braketini adet başı 34 liraya üretip teslim etmeye hazır. Satın alma müdürü teklifi maliyet kartının yanına koyuyor. Kartta braketin maliyeti 38 lira. "Her braketten 4 lira kazanırız, yılda yüz bin braket, 400.000 lira."

Elif kartın satırlarına bakıyor. Malzeme, parça başı işçilik, enerji, bir de sabit genel gider payı. Braketi dışarıdan almaya başlarsak bu satırların hangisi gerçekten ortadan kalkar? Ve braketten boşalacak pres saatleri ne işe yarar?

Tek fikir

Yap ya da satın al kararında, dışarıdan alma fiyatı kendi üretimin tam maliyetiyle değil, dışarıdan alınınca ortadan kalkacak maliyetlerle karşılaştırılır. Boşalacak kapasitenin başka bir işte kazandıracağı da hesaba girer. Sayının yanında kalite, teslim güvenilirliği ve tedarikçiye bağımlılık ayrıca tartılır.

Kavram

12.1'de fark analizini kurduk. Bu ders onu bir şirketin en sık sorduğu sorulardan birine uyguluyor: bir parçayı, bir hizmeti ya da bir işi içeride mi yapmalı, dışarıya mı vermeli?

İki kavram aynı kararın iki biçimidir: bir parça için fason üretim, bir hizmet için dış kaynak kullanımı. Karar, iki seçeneğin ilgili maliyetlerini karşılaştırır.

Maliyet kartındaki sabit genel gider payı burada en sık yanılgı yaratan satırdır. Braketin kartındaki 10 liralık genel gider payı, fabrikanın kirasından, yönetiminden ve ortak bakım ekibinden gelir; braket dışarıdan alınsa da bu giderler yerinde kalır ve başka ürünlere dağılır. Kart maliyetini dış fiyatla karşılaştırmak, kaçınılamayan bir maliyeti kaçınılabilir sanmaktır. Öte yandan bazı sabit maliyetler yalnızca o parçaya aittir: parçanın kalıbının bakım sözleşmesi ya da o parça için tutulan bir kalite kontrol teknisyeni. Bunlar dışarıdan alınınca kalkar ve hesaba girer.

İkinci adım kapasitedir. Parça dışarıdan alınınca içeride boşalan makine saatleri, işçilik ve alan ne olacak? Boş kalacaksa fırsat maliyeti sıfırdır. Başka bir işte, örneğin daha kârlı bir parçanın üretiminde kullanılabilecekse, o işin katkısı içeride yapmaya devam etmenin fırsat maliyetidir ve dışarıdan almanın lehine yazılır. 10.5 ve 12.1'deki fırsat maliyeti burada kararı değiştirebilir.

Üçüncü adım sayıya dökülmeyen ölçütlerdir. Tedarikçinin kalitesi şirketin kalite standardını karşılayacak mı? İlk yıl verilen fiyat sürecek mi, yoksa işi almak için verilmiş bir giriş fiyatı mı? Tedarikçi istenen miktarı istenen zamanda verebilecek mi; sipariş artarsa ya da azalırsa ne olacak? İçeride çalışanların işi ne olacak ve bu, moral ve bilgi birikimi üzerinde nasıl bir etki yaratacak? Bir parçayı dışarı vermek, o parçayı yapma becerisini de zamanla dışarı vermek demektir; geri almak pahalıdır.

Karar her zaman ya hep ya hiç değildir. Birçok şirket bir parçanın ihtiyacının bir kısmını içeride üretip kalanını dışarıdan alır: içerideki kapasite dolana kadar kendi üretimini kullanır, talep o sınırı aşınca fasona başvurur. Bu karma yol, tedarikçiyle ilişkiyi canlı tutar ve içerideki beceriyi korur; ama iki kaynağın kalitesini eşitlemek ve iki fiyatı ayrı ayrı izlemek gerekir. Hesap yine aynı mantıkla yapılır: dışarıya verilen her ek birim için kaçınılabilir iç maliyet ile dış fiyat karşılaştırılır, sınırın nerede olduğu kapasite belirler.

Türkiye'de bu kararın iki özel yanı var. Birincisi kur: tedarikçi fiyatı avroya bağlıysa, bugünkü ucuzluk kurla birlikte eriyebilir; sözleşmedeki fiyat ayar maddesi kararın parçasıdır. İkincisi işten ayrılma maliyeti: içeride bir iş kapandığında çalışanlar başka bir işe kaydırılamıyorsa, kıdem tazminatı gibi tek seferlik maliyetler doğar ve ilk yılın hesabına girer.

Vakalarda

Satın alma müdürünün hesabındaki 400.000 liralık kazanç tersine dönüyor: kartın 10 liralık payı kalacağı için dışarıdan almak yılda 400.000 lira daha pahalı. Ama Elif ikinci adımı da atıyor. Braket pres hattında yılda 4.000 saat kullanıyor. 11.2'deki özel parça müşterisi daha fazla sipariş vermek istiyor ve pres saati yetmediği için geri çevriliyordu. Elif'in hesabına göre ek siparişin getireceği kalıp değişimleri de düşüldükten sonra özel parçanın pres saati başına katkısı yaklaşık 120 lira.

Kapasite hesaba girince sonuç yine dönüyor: braketi dışarıdan alıp boşalan saatleri özel parçaya ayırmak yılda yaklaşık 80.000 lira daha iyi. Fark küçük ve Elif sayı dışı ölçütleri yazmadan karar vermiyor. Fason atölyenin kalitesi denenmemiş; Elif önce üç aylık bir deneme siparişi ve giriş muayenesi istiyor. Fiyatın ikinci yıl artmaması için sözleşmeye bir üst sınır yazdırıyor. Braketi basan iki operatör özel parçanın hattına kaydırılacak; kimse işini kaybetmiyor. Operatörlerin özel parçada da çalışabilmesi için iki günlük bir eğitim planlanıyor. Kalıp atılmıyor, depoda saklanıyor; tedarikçi aksarsa üretim birkaç gün içinde içeri alınabilecek.

Makinelerin 40.000 liralık amortismanı hesaba girmiyor; makineler alınmış ve satılamıyor. Bugünkü koşullarda çamaşırhaneyi içeride tutmak ayda yaklaşık 40.000 lira daha ucuz. Ama Kerem iki şeyi daha not ediyor. Birincisi, makineler iki yıl içinde yenilenmek zorunda ve o gün bir yatırım kararı gelecek; o zaman makine bedeli de kaçınılabilir bir maliyet olacak ve hesap değişebilir. İkincisi, çamaşırhanenin hastane enfeksiyon kontrolü için önemi: dış firmanın hijyen ve teslim güvencesi sözleşmeyle ve denetimle sağlanmalı. Kerem'in önerisi, çamaşırhaneyi bugün içeride tutmak ve makinelerin yenilenme kararından altı ay önce bu karşılaştırmayı yeni yatırımla birlikte yeniden yapmak.

Elif'te kart maliyeti dış fiyattan yüksekti ama içeride yapmak ucuzdu; kapasite eklenince dışarıdan almak öne geçti. Kerem'de içeride yapmak bugün ucuz, ama makinelerin yenileneceği gün karar yeniden açılacak. İki vakada da kararın bir son kullanma tarihi var: kapasite, makineler ya da tedarikçinin fiyatı değiştiğinde hesap yeniden yapılır.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Yap ya da satın al sayfası: iş, kaçınılabilir maliyetler, dış fiyat, kapasitenin fırsat maliyeti, nitel ölçütler, öneri ve kararın yeniden açılacağı koşul.

Özet

1. Yap ya da satın al kararında dış fiyat, içeride yapmanın kaçınılabilir maliyetiyle karşılaştırılır; kart maliyetiyle değil.
2. Yalnızca o işe ait ve kesilebilecek sabit maliyetler kaçınılabilirdir; ortak genel gider payı kalır.
3. Boşalan kapasite başka işte kullanılabilecekse, onun katkısı dışarıdan almanın lehine fırsat maliyeti olarak yazılır.
4. Kalite, giriş fiyatı, tedarik güvenilirliği, kur ve bilgi birikimi gibi sayı dışı ölçütler ayrıca tartılır.

Kendini sına

1. Satın alma müdürü neden dışarıdan almanın yılda 400.000 lira kazandıracağını sandı ve gerçek sonuç neydi?
2. Boşalan pres saatleri hesabı nasıl değiştirdi?
3. Kerem'in hesabında makinelerin amortismanı neden yok ve hangi durumda hesaba girer?

Yanıtlar

1. Dış fiyatı 38 liralık kart maliyetiyle karşılaştırdı. Kartın 10 liralık sabit payı kalacağı için içeride yapmanın kaçınılabilir maliyeti 3.000.000, dışarıdan almak 3.400.000 lira; ilk adımda içeride yapmak 400.000 lira ucuz.
2. Braketten boşalacak 4.000 saat özel parçada 120 liradan 480.000 lira katkı bırakabiliyor. Bu fırsat maliyeti eklenince dışarıdan almak yılda yaklaşık 80.000 lira daha iyi.
3. Makineler alınmış ve satılamıyor; amortisman iki seçenekte de değişmiyor. Makineler yenilenmek zorunda kaldığında yeni makinenin bedeli kaçınılabilir bir maliyet olur ve karar yeniden yapılır.

Sonraki derse köprü

Elif'in hesabında boşalan pres saatleri özel parçanın ek siparişine gidebiliyordu. Sonraki ders tersini soruyor: boş kapasite varken gelen düşük fiyatlı bir özel sipariş kabul edilmeli mi, ve bu kabulün hangi tuzakları var?