İlgili maliyet

Açılış

Murat Bey'in deposunda yirmi makine bekliyor. Geçen yılın eski modelinden kalmışlar; rakip yeni bir model çıkarınca bayiler bunları almak istemedi. Satış müdürü iki teklif getiriyor. Bir bayi yirmisini olduğu gibi, makine başına 180.000 liradan almaya hazır. Ya da montaj hattı makinelere yeni modelin kontrol ünitesini takabilir; o zaman her biri 260.000 liradan satılabilir, ama dönüşüm makine başına 55.000 liraya mal olur.

Muhasebe müdürü bir rakamla toplantıya giriyor: "Bu makinelerin her biri bize 228.000 liraya mal oldu. 180.000'e satarsak makine başına 48.000 lira zarar yazarız." Murat Bey bu rakamın hangi seçeneği değiştirdiğini düşünüyor.

Tek fikir

Bir kararda yalnızca seçeneklere göre değişen gelir ve maliyetler önemlidir. Geçmişte harcanmış para ve hangi seçenek seçilirse seçilsin aynı kalacak maliyet tablodan çıkarılır. Geriye kalan farkların toplamı, hangi seçeneğin şirketi ne kadar daha iyi bırakacağını söyler.

Kavram

Modül 10'da maliyetin türlerini, Modül 11'de dağıtımını gördük. Modül 12 bunları tek bir soruya bağlıyor: bu kararı verirsem, vermediğim duruma göre neler değişecek?

Tanımın iki şartı var ve ikisi birlikte aranır. Birincisi gelecekte olmak: 10.4'teki batık maliyet, yani zaten harcanmış para, hiçbir seçenekte geri gelmez ve ilgili değildir. İkincisi seçenekler arasında farklılaşmak: gelecekte ödenecek ama her seçenekte aynı tutarda ödenecek bir maliyet, örneğin bir fabrikanın kirası, seçenekleri birbirinden ayırmaz. Bir maliyet ancak iki şartı birlikte taşıyorsa karara girer.

Gelir tarafında da aynı mantık geçerlidir. İki seçenekte de aynı tutarda gelecek bir gelir kararı değiştirmez; yalnızca farklar sayılır. 10.5'teki fırsat maliyeti burada özel bir yer tutar: bir seçenek, bir kaynağı başka bir işten alıkoyuyorsa, o işten vazgeçilen kazanç o seçeneğin ilgili maliyetidir; muhasebede hiçbir satırı olmasa bile.

Fark analizinin pratik bir avantajı vardır: tabloyu küçültür. Bir şirketin bütün gelir tablosunu iki kez kurmak yerine yalnızca değişen satırlar yazılır. Bu da hata riskini azaltır, çünkü iki büyük tabloyu karşılaştırırken aynı kalan bir satırın yanlışlıkla iki tabloda farklı yazılması gibi hatalar ortadan kalkar.

Bir maliyetin ilgili olup olmadığı karara ve zaman ufkuna göre değişir; 10.1'de gördüğümüz soru burada da sorulur. Kısa vadede çoğu sabit maliyet kaçınılamazdır: kira sözleşmesi sürer, makine satın alınmıştır. Uzun vadede neredeyse her maliyet kaçınılabilir: sözleşme biter, makine yenilenmez. Bu yüzden kısa vadeli bir kararda ilgili olmayan bir maliyet, beş yıllık bir planda ilgili olabilir. Modül 12'nin kararları kısa vadelidir ve sabit maliyetlerin çoğunu dışarıda bırakır; Seviye 5'teki yatırım kararları ise zaman ufkunu genişletir.

Bir uyarı daha. Fark analizi sayılabilen farkları toplar, ama her fark sayılamaz. Müşteri ilişkisi, çalışanların morali, bir tedarikçiye bağımlılık, kalite riski gibi unsurlar da kararı etkiler. Bunlar sayısal tablonun yanına ayrı bir satır olarak yazılır ve sayısal fark küçükse belirleyici olabilir.

Fark analizinin en sık karıştırılan noktası, birim başına yazılmış maliyetlerdir. Bir maliyet kartında "parça başına 30 lira genel gider" yazması, o tutarın her parçayla birlikte gerçekten harcandığını göstermez; sabit bir maliyetin parça sayısına bölünmüş hâli olabilir. Karar tablosuna birim maliyet aktarırken her satır için ayrı ayrı sorulur: bu tutar, karar yüzünden gerçekten değişecek mi?

Depoda duran malzemenin ilgili maliyeti de muhasebedeki tutarı değildir. Bir sipariş için stoktaki sac kullanılacaksa, sacın ilgili maliyeti onu bugün yerine koymanın bedelidir; çünkü kullanılan sac yeniden alınacaktır. Sac başka bir işte kullanılamayacak ve satılamayacak bir artıksa, ilgili maliyeti onu hurdaya vermekle eline geçecek tutardır. Yüksek enflasyonda bu fark büyüktür; 7.8'de gördüğümüz gibi tarihî maliyetle yapılan bir hesap, malzemeyi olduğundan ucuz gösterir ve kârsız bir siparişi kârlı gibi gösterebilir.

Vakalarda

Muhasebe müdürünün 48.000 liralık zararı, iki seçenekte de aynı kalan 228.000 liralık geçmiş maliyetten geliyor; kararı değiştirmiyor. Dönüştürmek makine başına 25.000 lira daha iyi görünüyor. Ama üretim müdürü bir şey ekliyor: montaj hattı şu an tam kapasitede ve her dönüşüm hattın altı saatini alacak. O saatlerde yeni model üretiliyor; üretim müdürünün hesabına göre hattın bir saati yeni modelde yaklaşık 5.000 lira katkı bırakıyor.

Hat doluyken dönüşüm, yeni modelden vazgeçilen katkı yüzünden makine başına 5.000 lira kaybettiriyor. Murat Bey kararı kapasiteye bağlıyor: bayi teklifini bugün kabul etmek, ya da yaz aylarında hat boşaldığında dönüştürmek. Bayinin teklifi iki hafta geçerli; yazın satış fiyatının 260.000 liradan aşağı inme riskini de not ediyor. Hesabı bir kez daha, yaz fiyatı 240.000 olursa diye yapmayı planlıyor.

Beş yıl önceki 250.000 lira iki seçenekte de batık; Hakan'ın cümlesi hesaba girmiyor. Sigorta ve vergi de girmiyor, çünkü iki arabada aynı. İlk hesapta değiştirmek iki yılda 40.000 lira daha iyi görünüyor. Ama Seda bir satır ekliyor: yeni araba bugün 240.000 lira ek nakit istiyor ve bu para ya 150.000 liralık birikimlerinden ve tampondan, ya da krediden gelecek. 0.4'te kullandıkları örnek faizle bu paranın iki yıllık bedeli farkın çok üstünde. Tamir ettirmeye karar veriyorlar; değiştirmeyi iki yıl sonra, birikimleri yeniden oluştuğunda tekrar konuşacaklar.

Murat Bey'de ve Hakan ile Seda'da ilk hesap bir seçeneği öne çıkardı; fırsat maliyeti eklenince sıra değişti. İkisinde de geçmişte ödenen para, en çok tartışılan rakam olduğu hâlde, hesaba hiç girmedi.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: İlgili maliyet sayfası: karar, iki seçeneğin farkları, dışarıda bırakılan geçmiş ve ortak maliyetler, fırsat maliyeti, nitel unsurlar ve bir cümlelik sonuç.

Özet

1. İlgili maliyet ve gelir, gelecekte olan ve seçenekler arasında farklılaşan tutarlardır.
2. Geçmişte harcanmış para ve her seçenekte aynı kalan maliyetler karar tablosundan çıkarılır.
3. Fark analizi yalnızca değişen satırları karşılaştırır; fırsat maliyeti de bu satırlara girer.
4. Kısa vadede ilgili olmayan bir sabit maliyet uzun vadede ilgili olabilir; nicel tabloya nitel unsurlar ayrı satırda eklenir.

Kendini sına

1. Muhasebe müdürünün 48.000 liralık zararı neden karar tablosuna girmiyor?
2. Montaj hattı doluyken dönüşüm neden makine başına 5.000 lira kaybettiriyor?
3. Hakan ve Seda neden arabayı değiştirmek yerine tamir ettirmeye karar verdi?

Yanıtlar

1. Çünkü 228.000 liralık maliyet iki seçenekte de geçmişte harcanmış ve geri gelmeyecek. Karar yalnızca seçenekler arasında farklılaşan satış ve dönüşüm maliyetiyle verilir.
2. Dönüşüm makine başına 25.000 lira fark getiriyor, ama hattın altı saatini alıyor. Hat doluyken bu saatlerde yeni modelden vazgeçilen katkı 6 × 5.000 = 30.000 lira; fark 25.000 − 30.000 = −5.000 lira.
3. İlk hesapta değiştirmek iki yılda 40.000 lira daha iyi görünüyordu. Ama bugün gereken 240.000 liralık ek nakdin örnek faizle iki yıllık bedeli 192.000 lira; bu fırsat maliyeti eklenince tamir ettirmek daha iyi çıktı.

Sonraki derse köprü

Bu derste fark analizini kurduk. Sonraki ders onu en sık karşılaşılan kısa vadeli kararlardan birine uyguluyor: bir parçayı ya da hizmeti kendin mi yapmalısın, yoksa dışarıdan satın mı almalısın? Sayıyla karşılaştırmanın yanında sayıya dökülemeyen ölçütleri de tartacağız.