Elif'in zarar eden parçası

Durum

11.2'de fabrika, genel gideri faaliyetlere göre dağıtmayı bir yıl denemeye karar vermişti. Yılın ilk çeyrek raporu geliyor ve özel parçanın satırı kırmızı. Üretim müdürü toplantıyı kısa tutuyor: "Bu parça zarar ediyor. Yılda on bin adet basıyoruz, her biri bize para kaybettiriyor. Üretimi durduralım, kalıpları depoya kaldıralım."

Elif raporu satır satır okuyor. Özel parçanın fiyatı 520 lira. Malzeme ve işçilik parça başına 280 lira. Faaliyete dayalı yöntemle parçaya düşen genel gider 224 lira. Rapor bunlara iki satır daha eklemiş: pres bölümünün merkezî gider payından parçaya düşen pay ve özel parçanın müşteriye ayrı paletlerle gönderilmesinin sevkiyat gideri.

Rapor yılda yaklaşık 202.000 liralık bir zarar gösteriyor. Üretim müdürünün haklı olduğu bir nokta var: parça, kendisine yazılan bütün maliyetleri karşılamıyor. Ama rapor, bir parçanın kaynakları ne kadar kullandığını gösteren bir dağıtım tablosu; parça bırakılınca hangi maliyetin gerçekten ortadan kalkacağını göstermek için kurulmadı. Elif bu rakamın hangi kısmının parça durdurulunca gerçekten ortadan kalkacağını bilmek istiyor ve maliyetleri bir kez daha ayırıyor.

Malzeme ve işçilik, parça başına 280 lira, parça durdurulunca tamamen kalkar; işçiler parça başı primle çalışıyor ve seri parçada boşalan saatlere kaydırılabilir. Sevkiyatın 20 lirası da kalkar. Faaliyete dayalı genel giderin içinde ise üç ayrı şey var. Kurulum havuzunun 1,8 milyonu özel parçaya yazılıyor; ama bu havuzun büyük kısmı beş kişilik kalıp değişim ekibinin maaşı. Özel parça bırakılırsa yalnızca seri parçanın yirmi kurulumu kalır; ekipten üç kişinin sözleşmesi bir yıl içinde sona erecek ve yenilenmeyebilir, bu da yılda 1,2 milyon lira tasarruf eder. Enerji ve bakım havuzundan parçaya yazılan 300.000 liranın, makine saati başına yaklaşık 30 liralık kısmı gerçekten kullanımla değişen enerji; geri kalanı bakım sözleşmesi ve amortisman. Öteki giderler ve merkezî pay ise parça durdurulsa da yerinde kalır.

Özel parçanın bir hikâyesi de var. Seri üretimi birkaç yıl önce biten bir modelin kapı takviyesi; otomobil üreticisi bu modelin servislerine yedek parça sağlamak zorunda ve parçayı yalnızca Elif'in fabrikası basıyor. Sipariş miktarı küçük ve düzensiz, ama müşteri için vazgeçilmez; bu yüzden fiyat ve teslim koşulları da pazarlığa açık.

Müşteri, otomobil üreticisinin yedek parça birimi, özel parçanın fiyatına yıllık bir artış istendiğinde konuşmaya açık olduğunu daha önce belirtmişti. Ama sipariş büyüklüğünü değiştirmek de bir seçenek: müşteri parçaları ayda on beş kez küçük partilerle istiyor; daha büyük partiler kurulum sayısını azaltır ama Elif'in deposunda stok tutmasını gerektirir. Stokta bekleyen paranın bedeli için örnek bir yıllık oran: 0,45.

Seçenekler

1. Üretimi durdurmak: özel parçayı bırakmak, kalıp değişim ekibinin süresi biten üç kişisini yenilememek ve boşalan makine saatlerini seri parçaya ayırmak.
2. Fiyatı yeniden konuşmak: müşteriye kurulum maliyetini gösteren bir hesapla parça başına 60 liralık bir artış önermek; müşteri kabul etmezse durdurmayı yeniden düşünmek.
3. Parti büyüklüğünü değiştirmek: müşteriyle ayda on beş küçük sevkiyat yerine daha büyük ve seyrek partiler üzerinde anlaşmak, kurulum sayısını yarıya indirmek ve aradaki stoğu Elif'in deposunda tutmak.

Senin kararın

Defter: Zararda görünen parça sayfası: seçtiğin yol, parça durdurulunca kalkan ve kalan maliyetlerin listesi, şirket kârına etkisi, seçtiğin yolun riski ve hangi sonuçta kararı yeniden açacağın.

Sonuçlar

Üretimi durdurmak

Raporun gösterdiği zarar ortadan kalkıyor, ama şirketin kârı 820.000 lira düşüyor. Nedeni, raporda özel parçaya yazılan maliyetin önemli bir kısmının parça gidince gitmemesi: merkezî pay, öteki giderler, bakım sözleşmesi ve amortisman kalan seri parçaya dağılıyor. Seri parçanın kartı pahalanıyor ve bir sonraki raporda onun kârı düşük görünüyor. Kurulum ekibinden üç kişinin sözleşmesi yenilenmezse bir kısım tasarruf gerçekleşiyor; yenilenirse, örneğin seri parçanın kalıp değişimlerinde de onlara iş olduğu ortaya çıkarsa, kâr düşüşü daha da büyüyor. Boşalan makine saatleri ancak seri parçanın siparişi artarsa bir şey kazandırıyor; müşteri sipariş artırmazsa saatler boş kalıyor.

Fiyatı yeniden konuşmak

Müşteri kurulum hesabını görünce artışın yarısını kabul ediyor: parça başına 30 lira, yani 300.000 lira ek gelir. Raporda zarar 98.000 liralık bir kâra dönüyor ve şirketin kârı en az 300.000 lira artıyor. Ama pazarlık bir bedel de getiriyor: müşteri karşılığında fiyatın iki yıl sabit kalmasını istiyor. Sac fiyatı 11.4'te gördüğü gibi avroyla birlikte artarsa, bu iki yılın ikincisinde kâr yeniden eriyebilir. Elif sözleşmeye sac fiyat endeksine bağlı bir ayar maddesi koymayı deniyor; müşteri yalnızca yıllık bir üst sınırla kabul ediyor. Müşteri artışı hiç kabul etmeseydi seçenek bir yıl sonra yeniden açılacaktı.

Parti büyüklüğünü değiştirmek

Müşteri ayda on beş sevkiyat yerine yedi sevkiyatı kabul ediyor, ama ara stoğu Elif'in tutmasını istiyor. Raporda kurulum havuzundan özel parçaya düşen pay 900.000 lira azalıyor ve parça raporda kâra geçiyor. Şirket açısından gerçek kazanç daha küçük: kurulum ekibinin beş kişisi yerinde kaldığı için tasarruf, ekibin fazla mesaisinden ve geçici işçilikten gelen 600.000 lirayla sınırlı. Depoda ortalama 500 parçalık ek stok duruyor ve bu stoğun taşıma maliyeti 113.400 lira. Net olarak şirket kârı yaklaşık 487.000 lira artıyor. Yöntemin riski müşteriye bağlı: parça eski bir modelin yedek parçası olduğu için servis talebi beklenenden hızlı düşerse depodaki stok yıllarca bekleyebilir ya da hurdaya dönebilir. Elif bu yüzden ara stoğun üst sınırını sözleşmeye yazdırmayı öneriyor.

Ne öğrendik

Üç yolun sonuçları yan yana konduğunda raporun zararı ile şirketin kârı arasındaki mesafe görünür hâle geliyor. Rapor 202.000 liralık bir zarar gösteriyordu; parçayı durdurmak ise şirketin kârını 820.000 lira düşürdü. Fiyatın yarısının kabul edildiği yol kârı en az 300.000 lira, parti büyüklüğünü değiştiren yol yaklaşık 487.000 lira artırdı. İki yol birbirini dışlamaz; fiyat konuşması ile parti konuşması aynı toplantıda yapılabilir. Hangi yolun seçileceği, müşteriyle ilişkinin, deponun ve sac fiyatının bir sonraki yıl nasıl seyredeceğine dair tahminlere bağlı; bu yüzden üçünün de bir yıl sonra yeniden açılacağı bir tarih konur.

Faaliyete dayalı maliyet, özel parçanın kaynakları ne kadar kullandığını doğru gösterdi; ama "parça bırakılırsa ne olur" sorusunun cevabı aynı rapordan okunamadı. O soru için hangi maliyetin gerçekten kalkacağını tek tek sormak gerekti.

Sonraki derse köprü

Elif'in hesabında belirleyici olan, parça durdurulunca gerçekten değişecek gelir ve maliyetleri ayırmaktı. Sonraki modül bu yaklaşımı bir yönteme çeviriyor: karara göre değişen maliyet ve gelirleri, yani ilgili maliyetleri ayırmak ve değişmeyenleri tablodan çıkarmak.