Merkezî giderin payı

Açılış

Murat Bey'in şirketi bu yıl ilk kez birim kâr-zarar tablosu hazırladı: iç piyasa bayileri, ihracat ve yedek parça ayrı ayrı. Yönetim kurulu toplantısında bir üye ihracat sütununu gösteriyor: 3,2 milyon lira zarar. "Yurt dışı fuarları, ayrı ekip, uzun nakliye... Bu birimi neden taşıyoruz?"

İhracat müdürü itiraz ediyor ama rakam karşısında söyleyecek söz bulamıyor. Murat Bey tablonun alt satırlarına bakıyor. Zararın hemen üstünde, "genel müdürlük payı" adlı bir satır var: her birime 6 milyon lira, eşit olarak.

Tek fikir

Merkezî giderler, yani genel müdürlüğün, insan kaynaklarının, muhasebenin ve yönetimin maliyeti, birimlere bir formülle paylaştırılır. Bu pay birimin kontrolünde değildir ve birim kapatılsa da çoğu ortadan kalkmaz. Bu yüzden bir birimin performansı, merkezî pay düşülmeden önceki katkısıyla okunur; pay ayrı ve gerekçesiyle gösterilir.

Kavram

Modül 11 boyunca genel giderleri ürünlere, programlara, müşterilere dağıttık. Bu ders dağıtımın en üst katına çıkıyor: şirketin bütününe hizmet eden, hiçbir birimin doğrudan gelir üretmediği giderler.

Şirketler bu giderleri çoğu zaman birimlere paylaştırır. Gerekçe makuldür: her birim merkezin hizmetlerinden yararlanır ve fiyatlarını belirlerken bu maliyetin de karşılanması gerektiğini bilmelidir. Paylaştırma bir formülle yapılır: birim sayısına eşit bölmek, satış payına göre bölmek, personel sayısına ya da metrekareye göre bölmek. 11.1'de gördüğümüz gibi her formül bir anahtardır ve her anahtarın bir davranış etkisi vardır.

Merkezî payın birim yöneticisi açısından özelliği, kontrol edilememesidir.

Bir yöneticiyi kontrol edemediği bir rakamla değerlendirmek iki sonuç doğurur. Birincisi adaletsizlik duygusudur: birim daha verimli çalışsa bile merkez büyüdüğü için kârı düşebilir. İkincisi yanlış karardır: merkezî payı düşüldükten sonra zararda görünen bir birim, şirketin toplam kârına katkı yapıyor olabilir. Merkezî gider o birim kapansa da büyük ölçüde yerinde kalacağı için, birimin kapatılması şirket kârını düşürür.

Bu yüzden birim raporlarında iki satırı ayırmak gerekir.

Bölüm katkısı pozitifse birim, kendi doğrudan giderlerini karşılıyor ve merkeze bir şey bırakıyordur. Merkezî pay düşüldükten sonraki rakam ise "bu birim kendi payına düşen merkezî gideri de karşılıyor mu?" sorusuna cevap verir. İki soru farklıdır ve iki rakam da yararlıdır, ama ilk soru birimin performansını, ikincisi fiyatlamanın yeterliliğini ölçer.

Bu ayrımın bir de zaman boyutu var. Kısa vadeli bir kararda, örneğin bir siparişi kabul etmek ya da bir ayın fiyat indirimini değerlendirmek için, merkezî pay hesaba girmez; sipariş kabul edilse de edilmese de genel müdürlüğün maliyeti aynı kalır. Uzun vadede ise şirketin bütün birimlerinin toplam katkısı merkezî giderleri karşılamak zorundadır; karşılamazsa şirket zarar eder. Bu yüzden merkezî pay, bir birimin fiyat listesinin uzun vadede yeterli olup olmadığını sorgulamak için iyi bir ölçüttür, ama tek tek kararlar için kötü bir ölçüttür. 11.1'de Kerem'in hastanesinde ortak hizmetlerin bölümlere dağıtılması aynı soruyu doğurmuştu; burada aynı soru şirketin en üst katında soruluyor.

Merkezî payın bir de tartışma yüzü vardır. Merkez büyüdüğünde birimlere düşen pay artar ve birimler merkezin maliyetini sorgulamaya başlar. Bu sağlıklı bir tartışmadır: merkezin hangi hizmetinin hangi birime ne kadar yaradığı sorulur. Bazı şirketler bu yüzden merkezî giderlerin bir kısmını hizmet bazında fiyatlar: bilgi işlem destek talebi başına, insan kaynakları personel başına, hukuk dosya başına. Kalan, hiçbir birime izlenemeyen kısım ise ya hiç dağıtılmaz ya da ayrı bir satırda bilgi için gösterilir.

Türkiye'de holding yapısındaki gruplarda merkezî gider genellikle grup şirketlerine bir hizmet bedeli faturasıyla yansıtılır. 9.4'te gördüğümüz emsallere uygunluk ilkesi burada da geçerlidir: fatura, verilen hizmetin gerçekliğine ve değerine dayanmalıdır. Yönetim raporlamasında ise aynı tutarın birimler arasında nasıl paylaştırıldığı, birimlerin kararlarını etkilemeye devam eder.

Vakalarda

Aynı birim, merkezî gideri eşit bölen tabloda 3,2 milyon zarar, satış payıyla bölen tabloda 1 milyon kâr gösteriyor; birimin kendisi hiç değişmedi. Bölüm katkısı ise iki tabloda da aynı: 2,8 milyon. Murat Bey yönetim kuruluna bunu söylüyor: ihracat birimi doğrudan giderlerini karşılıyor ve merkeze yılda 2,8 milyon bırakıyor. Genel müdürlüğün 18 milyonluk gideri ihracat kapatılsa da büyük ölçüde yerinde kalır; bu kısmın 6 milyonu kalan iki birime dağılır ve şirketin kârı 2,8 milyon düşer. Murat Bey önerisini iki satırla yapıyor: birim yöneticileri bölüm katkısıyla değerlendirilsin, merkezî pay tablonun altında ayrı ve satış payıyla gösterilsin.

Pres bölümü makine saatinin büyük kısmını kullandığı için, insan kaynakları ve muhasebe gibi makine saatiyle hiçbir ilişkisi olmayan giderlerden de büyük pay alıyor. Fark 99.000 lira; bölümün yıllık bakım bütçesinin önemli bir kısmı kadar. Elif kontrolör Burak Bey'e iki şey öneriyor: insan kaynakları personel sayısıyla, muhasebe işlem sayısıyla dağıtılsın; ve bölüm raporunda merkezî pay, Elif'in kontrol edebildiği giderlerden ayrı bir satırda dursun. Burak Bey ilkine katılıyor, ikincisini yönetim kuruluna götürmeyi kabul ediyor. Elif bir şeyin daha farkında: 99.000 liralık fark kendi bölümünden kalkınca kaynak ve boya bölümlerine gidecek; o bölümlerin şefleri de kendi paylarının neden arttığını soracak ve bu kez gerekçe hazır olacak.

Murat Bey'de merkezî payın formülü bir birimi zararda gösterdi, Elif'te bir bölüme kendi işiyle ilgisiz giderleri yükledi. İkisinde de çözüm aynıydı: kontrol edilebilir olanı ayrı okumak ve merkezî payı gerekçeli bir anahtarla, ayrı bir satırda göstermek.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Merkezî pay sayfası: birimin bölüm katkısı, merkezî pay ve formülü, alternatif anahtarla pay, kontrol edilebilir ve edilemez giderlerin ayrımı.

Özet

1. Merkezî giderler birimlere bir formülle paylaştırılır ve birim yöneticisinin kontrolünde değildir.
2. Bölüm katkısı, birimin katkı payından kendine ait sabit giderler düşüldükten sonra kalan tutardır; performans bu satırla okunur.
3. Merkezî payın tutarı formüle bağlıdır; aynı birim bir formülle zararda, ötekiyle kârda görünebilir.
4. Birim kapatılsa da merkezî gider büyük ölçüde kalır; kapatma kararı bölüm katkısıyla düşünülür.

Kendini sına

1. İhracat biriminin bölüm katkısı nedir ve neden tabloda 3,2 milyon zarar görünüyor?
2. İhracat birimi kapatılırsa şirketin kârı nasıl değişir?
3. Elif'in bölümüne neden 99.000 lira fazla merkezî pay yazılıyor?

Yanıtlar

1. Bölüm katkısı 6,8 − 4 = 2,8 milyon lira. Tabloda merkezî gider üç birime eşit bölündüğü için birime 6 milyon pay yazılıyor ve 2,8 − 6 = −3,2 milyon görünüyor.
2. Genel müdürlük gideri büyük ölçüde yerinde kalacağı için kâr, birimin 2,8 milyonluk bölüm katkısı kadar düşer. Birime yazılan 6 milyonluk pay, kalan iki birime dağılır.
3. Çünkü bütün merkezî giderler makine saatiyle dağıtılıyor ve pres bölümü makine saatinin 0,18'ini kullanıyor. Oysa personelin 0,12'si ve muhasebe işlemlerinin 0,15'i pres bölümüne ait; her gider kendi anahtarıyla dağıtılınca pay 711.000 liraya iniyor.

Sonraki derse köprü

Bu modülde maliyetin nasıl dağıtıldığının bir ürünü ya da birimi olduğundan kârlı ya da zararlı gösterebildiğini gördük. Sonraki ders bir karar vakası: Elif'in fabrikasında muhasebe raporunda zararda görünen bir parça var ve Elif ya üretimi durdurmayı ya da maliyet dağıtımını sorgulamayı seçecek.