Birimler arası fiyat

Açılış

11.1'deki önerisinden sonra hastane, laboratuvar maliyetini bölümlere test sayısıyla yazmaya başladı. Laboratuvar her test paketini bölümlere, dışarıdaki kliniklere sattığı fiyattan, 800 liradan faturalıyor. Üç ay sonra Dr. Kerem bir şey fark ediyor: kardiyoloji servisi, ayda bin test paketini artık şehirdeki özel bir laboratuvara gönderiyor. Özel laboratuvar paket başına 600 lira istiyor.

Servis sorumlusu kararını savunuyor: "Kendi laboratuvarımızdan 800'e, dışarıdan 600'e alıyorum. Bölümümün bütçesini korudum." Laboratuvar müdürü ise kapasitesinin yarısının boş durduğundan yakınıyor. İkisi de kendi rakamına göre haklı. Hastane ise ne kazanıyor, ne kaybediyor?

Tek fikir

Bir birimin başka bir birime sattığı mal ya da hizmetin iç fiyatı, iki birimin kârını değiştirir ama şirketin toplam kârını doğrudan değiştirmez. Yanlış konmuş bir iç fiyat ise birimleri, kendi kârını artırırken şirketin toplam kârını düşüren kararlara iter.

Kavram

Büyük kurumlarda birimler çoğu zaman ayrı ayrı ölçülür: her biri kendi gelirinden ve giderinden sorumludur. Bir birimin ürettiği şeyi bir başkası kullandığında, aradaki alışverişe bir fiyat konması gerekir.

Transfer fiyatının ilk özelliği, şirket toplamında birbirini götürmesidir. Laboratuvar 800 lira gelir yazar, kardiyoloji 800 lira gider; hastanenin konsolide kârında bu 800 lira görünmez. 9.4'te grup içi satışların konsolide tabloda nasıl silindiğini görmüştük; transfer fiyatı bu silinen rakamın iç yönetim karşılığıdır. Ama transfer fiyatı iki birimin kârını belirler ve yöneticiler kendi kârlarına göre değerlendirildiği için kararlarını o kâra göre verirler.

Transfer fiyatı için üç temel yaklaşım vardır. Piyasa fiyatı yaklaşımında satan birim, dışarıdaki bir müşteriye uygulayacağı fiyatı uygular; bu, birimlerin piyasa koşullarında değerlendirilmesini sağlar ve satan birim kapasitesini tam kullanıyorsa en yaygın yoldur. Maliyet esaslı yaklaşımda fiyat değişken maliyet, tam maliyet ya da bunların üstüne bir kâr payı eklenerek belirlenir. Pazarlık yaklaşımında iki birim fiyatı kendi aralarında belirler; dışarıda bir piyasa yoksa sık kullanılır.

Maliyet esaslı fiyatın sessiz bir tuzağı var. Satan birim tam maliyetle, yani sabit giderlerinin payını da ekleyerek fiyat koyarsa, kendi sabit maliyeti alan birimin gözünde değişken bir maliyete dönüşür. Alan birim bir sipariş için hesap yaparken o iç fiyatı birim başına maliyet olarak görür ve 10.6'daki katkı payını olduğundan küçük hesaplar. Şirket için kârlı olan bir siparişi, yalnızca iç fiyatın içine gömülmüş sabit giderler yüzünden reddedebilir. Bu yüzden maliyet esaslı fiyat kullanılacaksa, değişken ve sabit kısmı ayrı ayrı bildirmek, alan birimin karar hesabını bozmamak için önemlidir.

Hangi fiyatın şirket için iyi olduğu, satan birimin kapasitesine bağlıdır.

Bu kural 10.5'teki fırsat maliyetinin birimler arasındaki biçimidir. Boş kapasitesi olan bir birim, içeriye bir birim daha sattığında yalnızca değişken maliyete katlanır; dışarıda hiçbir şeyden vazgeçmez. Kapasitesi dolu bir birim ise içeriye sattığı her birim için dışarıya bir satışı kaybeder; o satışın katkısı da içeri satışın maliyetine eklenir. Alan birimin ödemeye hazır olduğu en yüksek fiyat ise dışarıdan aynı şeyi alabileceği fiyattır. Asgari fiyat bu tavandan küçükse, aradaki her fiyat iki birimi de memnun eder ve şirketin kararını bozmaz. Asgari fiyat tavandan büyükse, içeriden almak şirket için de pahalıdır ve dışarıdan alınmalıdır.

Türkiye'de birimler ayrı şirketlerse, örneğin bir ana şirket ile bağlı ortaklığı, transfer fiyatı bir de vergi meselesidir. 9.4'te gördüğümüz gibi Kurumlar Vergisi Kanunu ilişkili kişiler arasındaki fiyatların emsallere uygun olmasını ister. Yönetim için kurulan iç fiyat ile vergi için belgelenen emsal fiyatı aynı olmak zorunda değildir, ama aralarındaki farkın gerekçesi açık olmalıdır.

Vakalarda

Kardiyoloji servisi kendi bütçesinde paket başına 200 lira tasarruf etti; hastane ise ayda 350.000 lira kaybetti. 800 liralık iç fiyat, laboratuvarın dış müşterilere uyguladığı piyasa fiyatıydı. Ama laboratuvarın kapasitesi boş olduğu için bu fiyat yanlış sinyal veriyordu: içeriye yapılan her test hastaneye yalnızca 250 lira ekliyordu. Kerem yönetime iç fiyatın 250 ile 600 arasında bir yere, örneğin 450 liraya çekilmesini öneriyor. Bu fiyatla kardiyoloji dışarıya göre tasarruf eder, laboratuvar her paketten 200 liralık katkıyla sabit giderlerine destek alır, hastane de 350.000 lirayı geri kazanır. Kapasite dolarsa fiyat yeniden konuşulacak.

Bugünkü 280 liralık fiyat, bağlı ortaklığın içeriye satarak dışarıya satıştan daha az kazanmasına yol açıyor. 9.4'te bağlı ortaklık yöneticisinin primi dış satışa bağlanmıştı; bu fiyatla yönetici içeriye satmamak için her nedeni buluyor ve ana şirketin deposunda takım sıkıntısı başlıyor. Zeynep iç fiyatın 290 ile 320 arasında bir yere, örneğin 300 liraya çıkarılmasını öneriyor: bu fiyat dış piyasa fiyatına eşit, bağlı ortaklık için içeriye satmak en az dışarıya satmak kadar kârlı, çünkü dış satışın 10 liralık sevkiyat ve komisyon gideri yok, ana şirket için de dışarıdan almaktan ucuz. Vergi tarafında da bu fiyatın emsal bir dış satış fiyatıyla belgelenebildiğini not ediyor.

Kerem'in hastanesinde iç fiyat çok yüksekti ve boş kapasiteyi dışarıya ödenen paraya çevirdi. Zeynep'in grubunda iç fiyat çok düşüktü ve dolu kapasitenin dış satışlarını içeriye kaptırdı. İkisinde de doğru aralık, satan birimin kapasitesine ve alan birimin dış alternatifine bakılarak bulundu.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Transfer fiyatı sayfası: hizmet ya da mal, bugünkü iç fiyat, değişken maliyet, kapasite durumu, vazgeçilen katkı, dış alternatif fiyat, asgari fiyat ve önerilen fiyat.

Özet

1. Transfer fiyatı satan birim için gelir, alan birim için maliyettir; şirket toplamında birbirini götürür.
2. Piyasa fiyatı, maliyet esaslı fiyat ve pazarlık üç temel yaklaşımdır.
3. Asgari transfer fiyatı birim değişken maliyet ile vazgeçilen dış satışın katkısının toplamıdır; boş kapasitede değişken maliyete eşittir.
4. İç fiyat asgari fiyat ile alan birimin dış alternatifi arasında kaldığı sürece birimlerin kararları şirketin çıkarıyla çatışmaz.

Kendini sına

1. Kerem'in hastanesi kardiyolojinin testleri dışarıya göndermesiyle ayda ne kadar kaybediyor?
2. Zeynep'in bağlı ortaklığı için asgari transfer fiyatı nedir ve neden 280 lira yetmiyor?
3. Satan birimin boş kapasitesi olması asgari transfer fiyatını nasıl değiştirir?

Yanıtlar

1. Dışarıya 1.000 × 600 = 600.000 lira ödeniyor; aynı testler laboratuvarda 1.000 × 250 = 250.000 liralık ek maliyetle yapılabilirdi. Hastanenin kaybı ayda 350.000 lira.
2. Kapasite dolu olduğu için asgari fiyat değişken maliyet 196 ile vazgeçilen dış satış katkısı 94'ün toplamı, yani 290 lira. 280 liralık iç fiyat bunun 10 lira altında; bağlı ortaklık içeriye satarak dışarıya satmaktan daha az kazanıyor.
3. Boş kapasite varsa içeriye satış için dışarıda hiçbir satıştan vazgeçilmez; vazgeçilen katkı sıfırdır ve asgari fiyat birim değişken maliyete iner.

Sonraki derse köprü

Laboratuvarın iç fiyatı bir hizmetin bedeliydi. Birçok kurumda birimlerin kâr-zarar tablosuna bir kalem daha girer: genel müdürlüğün, insan kaynaklarının ve muhasebenin maliyetinden birimlere düşen merkezî gider payı. Sonraki ders bu payın birim kâr-zararına nasıl girdiğini ve neden sık tartışıldığını okuyor.