Standart maliyet ve sapma

Açılış

Ay sonu raporunda pres bölümünün sac gideri bütçenin 184.000 lira üstünde çıkıyor. Üretim müdürü satın almayı suçluyor: "Sacı pahalı aldılar." Satın alma müdürü üretimi: "Fire arttı, fazla sac harcandı." Toplantı bir saat sürüyor ve kimse kimseyi ikna edemiyor.

Elif o akşam raporu yeniden açıyor. Rakamın tek bir sayı olarak durması tartışmanın bitmemesinin nedeni. Fazlalığın ne kadarı fiyattan, ne kadarı miktardan geliyor? İkisi ayrılabilirse, iki müdürden hangisinin haklı olduğu da, belki ikisinin birden haklı olduğu da görünür.

Tek fikir

Standart maliyet, bir birim ürünün olması gereken malzeme, işçilik ve genel gider tutarıdır. Gerçek maliyet standarttan saptığında, malzemedeki sapma iki parçaya ayrılır: daha pahalıya alınmasından doğan fiyat sapması ve daha çok kullanılmasından doğan miktar sapması. Her parça farklı bir kişinin, farklı bir sorusunu cevaplar.

Kavram

Modül 11 boyunca gerçekleşmiş maliyetleri ürünlere, birimlere ve müşterilere dağıttık. Bu ders bir ölçüt ekliyor: gerçekleşen maliyeti neyle karşılaştıracağız?

Bir kapı parçası için standart, "parça başına 4,4 kilogram sac, kilogramı 50 lira" gibi iki sayıdan oluşur. Miktar standardı mühendislik ölçümünden, malzeme listesinden ve kabul edilebilir fire payından gelir. Fiyat standardı satın almanın yıl için beklediği fiyattan. İki sayının çarpımı, parça başına 220 liralık standart sac maliyetini verir.

Standart, bir bütçenin birim düzeyindeki hâlidir. Ay sonunda gerçekleşen maliyet standarda göre okunur: o ay üretilen parça sayısı için standart ne kadar sac ve ne kadar para öngörüyordu, gerçekte ne kadarı harcandı? Fark, sapmadır. Gerçek maliyet standardın üstündeyse sapma aleyhte, altındaysa lehtedir.

Toplam sapma tek başına kimseye bir şey söylemez, çünkü iki ayrı nedenin toplamıdır. Bu yüzden ikiye ayrılır.

İki formülün bir inceliği var. Fiyat sapması gerçek miktarla çarpılır, çünkü pahalı alınan her kilogram için fazla ödenmiştir. Miktar sapması ise standart fiyatla çarpılır, çünkü amaç fiyat etkisini dışarıda bırakıp yalnızca fazla kullanılan kilogramın etkisini ölçmektir. Böylece iki sapmanın toplamı toplam sapmaya tam olarak eşit olur ve fiyat etkisi iki kez sayılmaz.

Sapmanın bir sorumluluk yüzü vardır. Fiyat sapması çoğu zaman satın almanın, miktar sapması üretimin alanıdır. Ama bu bölünme otomatik değildir. Satın alma ucuz ama kalitesiz sac aldıysa, fiyat sapması lehte, miktar sapması aleyhte çıkar; ucuzluğun bedelini üretim ödemiş görünür. Bu yüzden iki sapma birlikte okunur ve nedenler konuşulur; sapma bir suçlu bulma aracı değil, bir soru başlatma aracıdır.

Aynı ayrıştırma işçilikte de yapılır. İşçilikte fiyatın karşılığı saat ücreti, miktarın karşılığı harcanan saattir. Bir parçanın standardı parça başına yarım saat ve saati 300 lira olsun; 8.000 parça için 4.000 saat öngörülür. Gerçekte 4.200 saat çalışılmış ve saat başına ortalama 310 lira ödenmişse:

Ücret sapması fazla mesai ya da beklenenden yüksek bir ücret artışından, verimlilik sapması makine arızası, deneyimsiz bir ekip ya da sık kalıp değişiminden gelebilir.

Standardın nasıl konduğu da sonucu belirler. Hiçbir arızanın, hiçbir firenin olmadığı ideal koşullara göre konan bir standart her ay aleyhte sapma üretir ve çalışanlar bir süre sonra raporu okumayı bırakır. Normal fire ve beklenen duruşları içeren ulaşılabilir bir standart ise sapmayı gerçekten olağan dışı olana ayırır. Çoğu şirket ikincisini kullanır.

Türkiye'de standart maliyetin özel bir sorunu var: fiyat standardı yıl başında konur, ama fiyatlar yıl içinde hızla değişir. Yüksek enflasyonda fiyat sapması büyük ölçüde genel fiyat artışını ölçer; satın almanın performansı hakkında az şey söyler. Bu yüzden birçok şirket fiyat standartlarını çeyrek başlarında günceller ya da fiyat sapmasını ikiye ayırır: girdi fiyat endeksindeki artışla açıklanan kısım ve bunun üstünde kalan kısım. Miktar sapması ise standart fiyatla ölçüldüğü için enflasyondan etkilenmez; bu, onu yüksek enflasyonda daha güvenilir bir verimlilik ölçüsü yapar.

Vakalarda

İki müdür de haklı, ama aynı ölçüde değil. Fazlalığın yaklaşık dörtte üçü fiyattan geliyor. Elif satın almadan sac fiyatlarının ay içindeki seyrini istiyor ve avroya bağlı sac fiyatının, kurla birlikte yaklaşık yüzde sekiz arttığını görüyor: 50 × 1,08 = 54. Fiyat sapmasının tamamı, satın almanın pazarlık başarısızlığı değil, standardın yıl başında kalmış olmasından kaynaklanıyor. Miktar sapması ise üretimin alanında: 800 kilogram fazla sac, standart miktarın yaklaşık yüzde 2,3'ü. 1.4'te fire oranını konuştuklarını hatırlıyor; kalıp değişimlerinin sık olduğu bir aydı ve ilk basımlarda hurda arttı. Elif iki öneri yazıyor: fiyat standardının çeyrek başında sac fiyat endeksine göre güncellenmesi ve miktar sapmasının kalıp değişim sayısıyla birlikte izlenmesi.

Kerem'in servisinde tablo tersine: sapmanın çoğu fiyattan değil miktardan geliyor. On iki kit, yapılan işlemlerin karşılığı olmadan kullanılmış görünüyor. Kerem hemşire sorumlusuyla konuşuyor ve nedenini öğreniyor: işlem iptal edildiğinde ya da ertelendiğinde açılmış kitler steril kalmadığı için atılıyor. Önerisi basit: kitler hasta salona alındıktan sonra açılsın. Fiyat sapmasını ise satın almaya bildiriyor; tedarikçi yıl ortasında fiyatı yüzde beş artırmış ve standart güncellenmemiş. Bir izleme önerisi de getiriyor: kullanılan kit sayısı her hafta işlem sayısıyla birlikte servis panosuna yazılsın, fark bir kiti geçerse sorumlu hemşire nedenini not etsin. Böylece sapma ay sonu raporunda değil, oluştuğu hafta görünür.

Elif'te sapmanın büyük kısmı fiyattan, Kerem'de miktardan geldi. İkisinde de toplam rakam bir tartışma başlatıyordu; ayrıştırılmış rakam ise bir çözüm.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Standart maliyet sayfası: seçilen malzeme, standart miktar ve fiyat, bir ayın üç sapması, nedenler ve fiyat standardının hangi sıklıkla güncellenmesi gerektiği hakkında bir öneri.

Özet

1. Standart maliyet, birim başına standart miktar ile standart fiyatın çarpımıdır ve gerçekleşen maliyetin ölçütüdür.
2. Malzemedeki toplam sapma, fiyat sapması ve miktar sapması olarak ikiye ayrılır ve ikisinin toplamı toplam sapmaya eşittir.
3. Fiyat sapması gerçek miktarla, miktar sapması standart fiyatla çarpılır.
4. Sapma bir suçlu değil bir soru gösterir; iki sapma birlikte ve nedenleriyle okunur, yüksek enflasyonda fiyat standardı sık güncellenir.

Kendini sına

1. Elif'in bölümündeki 184.000 liralık sapmanın ne kadarı fiyattan, ne kadarı miktardan geliyor?
2. Fiyat sapmasının tamamı neden satın almanın başarısızlığı sayılmıyor?
3. Kerem'in servisinde miktar sapmasının nedeni neydi ve önerilen önlem nedir?

Yanıtlar

1. 144.000 lira fiyat sapması, 40.000 lira miktar sapması. Fiyat sapması gerçek fiyat ile standart fiyat arasındaki 4 liralık farkın 36.000 kilogramla çarpımı; miktar sapması 800 kilogram fazla kullanımın standart fiyatla çarpımı.
2. Çünkü sac fiyatı kurla birlikte yaklaşık yüzde sekiz artmış ve 50 liralık standart yıl başında kalmış. Fiyat sapması satın almanın pazarlığını değil standardın eskimesini ölçüyor.
3. İptal ya da ertelenen işlemlerde önceden açılan kitlerin steril kalmadığı için atılması. Önerilen önlem, kitlerin hasta salona alındıktan sonra açılması.

Sonraki derse köprü

Bu derste sac pres bölümüne dışarıdan, bir tedarikçiden geldi. Birçok şirkette ise bir birimin ürettiği şey başka bir birimin girdisidir. Sonraki ders birimler arası fiyatı ele alıyor: bir birimin ötekine kestiği iç transfer fiyatının iki birimin kârını ve kararlarını nasıl değiştirdiğini göreceksin.