Faaliyete dayalı maliyetleme

Açılış

11.1'deki toplantıdan bir hafta sonra Elif, kontrolör Burak Bey'le pres bölümünün genel gider havuzunu masaya yayıyor. Havuzun içinde üç ayrı iş duruyor: kalıpları söküp takan ekip, makinelerin enerjisi ve bakımı, bir de geri kalan her şey. Burak Bey'in sorusu tek: "Her birini kendi anahtarıyla dağıtırsak kartlar ne kadar değişir?"

Elif bir şeyi daha merak ediyor. Özel parçanın kartı şimdi kârlı görünüyor. Yeni hesap onu zarara mı çevirecek, yoksa yalnızca kârını mı küçültecek?

Tek fikir

Faaliyete dayalı maliyetleme, genel gideri iki adımda paylaştırır: önce gideri doğuran işlere ayırır, ardından her işi kendi ölçüsüyle ürünlere yazar. Böylece kurulum, sipariş ya da kalite kontrol gibi hacimden bağımsız işlerin maliyeti, o işi gerçekten gerektiren ürüne yazılır.

Kavram

11.1'de tek bir hacim anahtarının çapraz sübvansiyon yarattığını gördük. Çözüm fikri basittir: genel gideri tek bir havuz olarak değil, ayrı işlerin toplamı olarak görmek ve her işi kendi etkeniyle dağıtmak.

Yöntem üç adımdan oluşur. Birinci adımda genel gider, onu doğuran faaliyetlere bölünür; bir muhasebe hesabındaki rakam, o hesabın içinde hangi işlerin yapıldığına göre parçalanır.

İkinci adımda her havuz için bir etken seçilir ve havuzun maliyeti o etkenin yıllık toplamına bölünür. 10.1'de gördüğümüz maliyet etkeni burada işin merkezine geçer: kurulum havuzu için kurulum sayısı, satın alma havuzu için sipariş sayısı, enerji havuzu için makine saati.

Üçüncü adımda her ürün, her faaliyetten kullandığı kadar maliyet alır. Az kurulum isteyen büyük seri ürün kurulum havuzundan az, sık kurulum isteyen küçük partili ürün çok pay alır. Toplam yine aynıdır; değişen dağılımdır.

Yöntem yalnız fabrikalar için değildir. Bir hastanede hasta kabul, sterilizasyon ve raporlama; bir bankada hesap açma, kredi değerlendirme ve şube işlemleri; bir dernekte başvuru değerlendirme, etkinlik düzenleme ve bağışçı raporlaması da faaliyetlerdir ve her birinin bir etkeni vardır. Hizmet işletmelerinde genel giderin toplam maliyet içindeki payı çoğu zaman fabrikalardakinden yüksektir; çünkü ürünün kendisi büyük ölçüde insanların zamanıdır. Bu yüzden yanlış bir dağıtım anahtarının çarpıttığı tutar da büyüktür ve faaliyete dayalı bakışın kazandırdığı bilgi de.

Cooper ve Kaplan 1988'de Harvard Business Review'da bu yaklaşımı geniş bir okur kitlesine taşıdı. Yazılarının özeti, birden çok ürün satan şirketlerin fiyat, ürün karması ve üretim teknolojisi kararlarını çarpık maliyet bilgisiyle verdiğini, ve bu çarpıklığın çoğu zaman ancak rekabet gücü ve kârlılık bozulduktan sonra fark edildiğini söyler.

Yöntemin bir bedeli var. Her havuz için veri toplanmalıdır: kaç kurulum yapıldı, kaç sipariş verildi, hangi ürün kaç makine saati kullandı. Faaliyet sayısı arttıkça sistem pahalılaşır ve güncel tutmak zorlaşır. Bu yüzden iyi bir uygulama, genel giderin büyük kısmını oluşturan ve tek anahtarla en çok çarpılan üç ya da dört faaliyetle başlar; yüzlerce faaliyetten oluşan bir model kurmak gerekmez. Ölçüt 10.3'teki gibidir: ölçümün maliyeti, düzeltilen kararın değerinden küçük olmalıdır.

Bir uyarı daha. Faaliyete dayalı maliyetleme ürün başına daha doğru bir ortalama verir, ama hâlâ bir ortalamadır. Kurulum ekibinin maaşı, bir ürün bırakılınca ertesi gün ortadan kalkmaz; ekip başka işe kaydırılmadıkça ya da küçültülmedikçe maliyet sürer. Bu yüzden faaliyete dayalı maliyet "bu ürün kaynakları ne kadar kullanıyor" sorusuna cevap verir; "bu ürün bırakılırsa ne kadar tasarruf olur" sorusu ise Modül 12'deki ilgili maliyet yaklaşımıyla ayrıca cevaplanır.

Vakalarda

Seri parçanın genel gider payı 36 liradan 22,6 liraya iniyor, özel parçanınki 90 liradan 224 liraya çıkıyor. Toplam yine 4,5 milyon. Elif doğrudan maliyetleri de ekleyip kartları yeniden kuruyor: seri parçanın malzeme ve işçiliği 274, özel parçanınki 280 lira.

Özel parça zarara geçmiyor, ama kârı parça başına 150 liradan 16 liraya iniyor. Seri parçanın kârı ise 90 liradan yaklaşık 103 liraya çıkıyor. Satış müdürünün "özel parçaya ağırlık verelim" önerisi, eski kartlarla en kârlı ürünü büyütmek anlamına geliyordu; yeni kartlarla en az kâr bırakan ürünü büyütmek anlamına geliyor. Elif iki öneri getiriyor: özel parçanın fiyatına bir kurulum bedeli eklemek ya da müşteriyle daha büyük partiler üzerinde anlaşıp kurulum sayısını azaltmak. Burak Bey, sistemi yalnızca bu üç havuzla kurup bir yıl denemeyi öneriyor.

Atölyeler, sık etkinlik düzenledikleri için ortak giderden bütçe payının gösterdiğinden fazlasını kullanıyor. Gülsüm hibe başvurusuna 21,6 lirayı yazıyor ve yanına bir not ekliyor: bu rakam, etkinlik düzenleme ekibinin zamanının atölyelere ne kadar gittiğini gösteriyor. Eski rakamla başvursaydı, vakıf her katılımcı için ortak gider payının yaklaşık üçte ikisini karşılayacak, kalan kısmı burs programının bütçesinden sessizce ödenecekti.

Elif'te faaliyete dayalı maliyet bir ürünün kârlılığını değiştirdi, Gülsüm'de bir programın gerçek maliyetini. İkisinde de toplam aynı kaldı; değişen, hangi işin kimin için yapıldığının görünür olmasıydı.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Faaliyete dayalı maliyet sayfası: havuzlar, etkenler ve oranlar; iki ürünün eski ve yeni genel gider payı; değişimi en çok yaratan faaliyet ve bunun için önerilen bir önlem.

Özet

1. Faaliyete dayalı maliyetleme genel gideri faaliyet havuzlarına ayırır ve her havuzu kendi etkeniyle dağıtır.
2. Faaliyet oranı, havuz maliyetinin etkenin yıllık toplamına bölünmesidir.
3. Yöntem çapraz sübvansiyonu ortaya çıkarır ama veri toplama maliyeti getirir; en büyük birkaç havuzla başlamak yeterlidir.
4. Faaliyete dayalı maliyet kaynak kullanımını gösterir; bırakma kararındaki tasarruf ayrıca hesaplanır.

Kendini sına

1. Elif'in fabrikasında üç faaliyet oranı nedir ve özel parçanın genel gider payı nasıl değişti?
2. Özel parçanın kârı neden 150 liradan 16 liraya indi?
3. Gülsüm hibe başvurusunda neden 14,4 değil 21,6 lira yazdı?

Yanıtlar

1. Kurulum başına 10.000, makine saati başına 50, işçilik saati başına 28 lira. Özel parçanın payı parça başına 90 liradan 224 liraya çıktı.
2. Çünkü 180 kurulumun maliyeti artık bu parçaya yazılıyor; kurulum havuzundan 1,8 milyon lira alıyor. Kart maliyeti 370 liradan 504 liraya çıkınca, 520 liralık fiyattan yalnızca 16 lira kalıyor.
3. Çünkü atölyeler 40 etkinliğin 36'sını kullanıyor; etkinlik düzenleme maliyeti faaliyete göre dağıtılınca atölyelere düşen ortak gider 72.000 liradan 108.000 liraya çıkıyor ve katılımcı başına 21,6 lira oluyor.

Sonraki derse köprü

Elif'te ve Gülsüm'de faaliyete dayalı maliyet, ürünlerin ve programların kaynak kullanımını görünür kıldı. Sonraki ders aynı gözü müşterilere çeviriyor: ciroda büyük görünen bir müşterinin sipariş, iade ve destek yüküyle şirkete nasıl zarar ettirebildiğini, yani müşteri kârlılığını hesaplayacağız.