Başabaş tablosu

Görev

Modül 10 boyunca dört araç kurduk: maliyet ayrımı, katkı, başabaş ve kaldıraç. Bu atölyede onları tek bir sayfaya toplayacaksın: bir ürünün, bir hizmetin ya da kendi biriminin başabaş tablosu ve onun altında bir duyarlılık tablosu.

Başabaş tablosu dört bloktan oluşur. Birinci blok maliyet ayrımı: her gider kalemi sabit mi değişken mi, neye göre değişken, ve bu ayrımın hangi ilgili aralıkta geçerli olduğu. İkinci blok birim ekonomisi: satış fiyatı, birim değişken maliyet, birim katkı payı ve katkı payı oranı. Üçüncü blok başabaş ve güvenlik: başabaş adedi ve tutarı, planlanan satış, güvenlik payı ve faaliyet kaldıracı derecesi. Dördüncü blok duyarlılık: satış fiyatı, parça başı değişken gider ve satış adedi değiştiğinde başabaşın ve kârın nasıl değiştiği.

Duyarlılık tablosu en az dört senaryo içermeli: fiyat yüzde beş aşağı ve yukarı, birim değişken maliyet yüzde beş aşağı ve yukarı. En kötü durumu, yani fiyatın düştüğü ve maliyetin arttığı senaryoyu ayrıca yaz; tablonun asıl işi, planın hangi varsayıma en çok bağlı olduğunu göstermektir.

Tablonun altına iki bölüm ekle. Birincisi en hassas varsayım: başabaşı en çok oynatan değişken hangisi ve o değişkeni kim, nasıl izleyecek. İkincisi karar cümlesi: tablonun bütününden çıkan bir öneri; plan bu haliyle yürür mü, hangi koşulda yeniden bakılmalı?

Kapı 2 için seçtiğin birimle ya da bir ürünle çalış. Kendi birimin için rakamlara ulaşamıyorsan örnek çözümdeki tabloyu kendi kelimelerinle yeniden kur ve senaryolardan birini kendin ekle.

Örnek çözüm

İlk bloğa maliyet ayrımını yazıyor ve ilgili aralığı not ediyor: tek vardiya, yılda 100.000 parçaya kadar. Bu sınırın üstü ikinci vardiyayı ve yeni bir sabit maliyet basamağını gerektirecek. Sonra birim ekonomisini ve başabaşı hesaplıyor.

Üçüncü blok sakin görünüyor: sipariş yüzde otuz yedi buçuk düşmeden hat zarara geçmiyor. Ama Elif dördüncü bloğu kurunca tablo değişiyor. Sac fiyatı avroya bağlı ve son iki yılda sık sık oynadı; otomobil üreticisi ise her yıl fiyat indirimi istiyor.

Görevin istediği üçüncü değişkeni, satış adedini de ekliyor. Otomobil üreticisi yeni modeli beklediğinden az satarsa sipariş 60.000 parçaya inebilir; tersine model tutarsa 100.000 parçaya, yani tek vardiyanın tavanına çıkabilir.

Adet ekseni de kaldıracın iki yüzünü gösteriyor: sipariş dörtte bir düşünce kâr üçte bire iniyor, tavana çıkınca beşe çıkıyor. Ama tavanın üstü bu tabloda yok; 100.000 parçayı aşan bir sipariş ikinci vardiyayı ve yeni bir sabit maliyet basamağını getirir ve tablonun yeniden kurulmasını gerektirir.

Elif sonuçları tek bir tabloya diziyor:

Tablo, planın en çok fiyata bağlı olduğunu gösteriyor: fiyattaki yüzde beşlik düşüş başabaşı 12.500 parça yükseltiyor, maliyetteki yüzde beşlik artış ise yaklaşık 8.800 parça. Fark, birim değişken maliyetin fiyattan küçük olmasından geliyor; aynı yüzde fiyatta daha çok liraya denk geliyor. En kötü senaryoda güvenlik payı 0,375'ten yaklaşık 0,04'e iniyor ve yıl ancak 200.000 liralık bir kârla kapanıyor.

En hassas varsayım satırına Elif fiyatı yazıyor ve izleme sorumluluğunu satış müdürüne veriyor; sac maliyetini ise satın alma müdürüne. Karar cümlesi şöyle: "Hat temel planda rahat bir güvenlik payıyla çalışıyor. Ama müşterinin her yıl istediği fiyat indirimi ile sac fiyatındaki artış aynı yıla denk gelirse hat başabaşın hemen üstünde kalır. Sözleşmeye sac fiyatına bağlı bir fiyat ayarlama maddesi konmadan sözleşme imzalanmamalı."

Finans müdürü tabloyu okuyunca iki şey ekliyor. Birincisi, fiyatların hızla arttığı bir yılda sabit maliyetlerin de yüzde beş değil daha fazla artabileceğini ve sabit maliyet satırı için de bir senaryo yazılmasını istiyor. İkincisi, tablonun her çeyrek, gerçekleşen fiyat ve sac maliyetiyle güncellenmesini öneriyor. Elif ikisini de tabloya ekliyor.

Hatayı bul

Murat Bey'in şirketinde satış müdürü, kredi uzmanına gönderilmek üzere bir başabaş hesabı hazırlamış. Makine başına ortalama satış fiyatı 300.000 lira. Satış müdürü önce makine başına "tam maliyet" hesaplamış: satışların maliyeti 228.000 lira ve faaliyet giderlerinin makine başına payı 42.000 lira, toplam 270.000 lira. Buradan makine başına kârı 30.000 lira bulmuş. Sonra 3.4'teki 38 milyonluk sabit maliyeti bu kâra bölmüş ve başabaşı yaklaşık 1.267 makine olarak yazmış. Notun altına da "şirket bugün başabaşın altında satıyor, acil önlem gerekir" diye eklemiş.

Cevap

Hata, sabit maliyetin iki kez sayılması. Satış müdürünün kullandığı 228.000 liralık maliyet ve 42.000 liralık gider payı, sabit maliyetlerin bin makineye bölünmüş paylarını zaten içeriyor: amortisman, bakım, genel yönetim ve araştırma. Bu yüzden makine başına 30.000 lira bir katkı payı değil, ortalama faaliyet kârıdır. Ona bir de sabit maliyeti bölmek, sabit maliyeti bir kez maliyetin içinde, bir kez de payda olarak saymaktır. Doğru hesap 10.7'deki gibi yalnız değişken maliyetleri düşer.

Şirket başabaşın altında değil, yaklaşık 441 makine üstünde satıyor. Satış müdürünün notu gönderilmiş olsaydı banka, aslında rahat bir güvenlik payıyla çalışan bir şirketi zarar eşiğinde sanacaktı. Bu hatanın bir dersi daha var: ortalama tam maliyet, bütün sabit maliyetleri o yılın satış adedine böldüğü için yalnız o satış adedinde geçerlidir. Satış adedi değiştiği anda birim başına sabit pay da değişir ve ortalama maliyetle yapılan her hesap yanılır.

Teslim

Defter: Başabaş tablosu sayfası: dört blok, duyarlılık tablosu, en kötü durum, en hassas varsayım ve izleyen kişi, karar cümlesi. Kapı 2 dosyasında bütçe sayfasının hemen arkasına konur.

Rubrik

1. Maliyet ayrımı. Zayıf: giderler sabit ve değişken diye ayrılmamış ya da ayrım gerekçesiz. Yeterli: her kalem ayrılmış ve neye göre değiştiği yazılmış. Güçlü: ilgili aralık açıkça belirtilmiş ve kapasite aşılınca hangi sabit maliyetin sıçrayacağı not edilmiş.
2. Birim ekonomisi ve başabaş. Zayıf: başabaş ortalama tam maliyetle ya da sabit maliyet iki kez sayılarak hesaplanmış. Yeterli: başabaş birim katkı payıyla adet ve tutar olarak doğru hesaplanmış. Güçlü: güvenlik payı ve kaldıraç derecesi de hesaplanmış ve birbiriyle tutarlı olduğu gösterilmiş.
3. Duyarlılık. Zayıf: tek bir senaryo var. Yeterli: fiyat ve değişken maliyet için en az dört senaryo var. Güçlü: en kötü durum ayrıca hesaplanmış, sabit maliyet senaryosu da eklenmiş ve senaryoların başabaşı ne kadar oynattığı karşılaştırılmış.
4. En hassas varsayım. Zayıf: belirtilmemiş. Yeterli: başabaşı en çok oynatan değişken seçilmiş. Güçlü: neden o değişkenin en hassas olduğu açıklanmış ve izleme sorumluluğu bir kişiye verilmiş.
5. Karar cümlesi. Zayıf: tablo bir öneriye bağlanmamış. Yeterli: planın yürüyüp yürümeyeceği söylenmiş. Güçlü: öneri hangi koşulda yeniden bakılacağını ve planı korumak için hangi sözleşme ya da yönetim önleminin gerektiğini içeriyor.

Sonraki derse köprü

Bu atölyede Elif'in hattının sabit maliyetleri bir tek parçaya aitti. Çoğu işletmede ise sabit maliyetler birçok ürün arasında ortaktır ve bir anahtarla bölünür. Sonraki modül bu dağıtımı ele alıyor: tek bir dağıtım anahtarının ürün maliyetini nasıl çarpıttığını ve ürünlerin kârlılığını nasıl yanlış gösterebildiğini hesaplayacaksın.