Faaliyet kaldıracı

Açılış

Hastanenin yıllık bütçe toplantısında mali işler müdürü, yeni açılacak rakip hastane yüzünden gelecek yıl hasta sayısının kötü bir senaryoda onda bir düşebileceğini söylüyor; 9.6'daki bütçe beklentisi daha küçük bir düşüşe dayanıyordu. Yönetim kurulundan biri omuz silkiyor: "Gelir yüzde on düşerse kâr da yüzde on düşer, 40 milyon yerine 36 milyon. Yaşarız."

Dr. Kerem not defterine bakıyor. 10.3'te servisin maliyetini çıkarırken hemşire bordrosunun hasta sayısıyla değişmediğini görmüştü. Gelir onda bir düşerse giderlerin ne kadarı onunla birlikte düşecek? Kâr gerçekten yalnızca onda bir mi azalır?

Tek fikir

Giderlerinin çoğu sabit olan bir işletmede satıştaki yüzdelik değişim, faaliyet kârında çok daha büyük bir yüzdelik değişime dönüşür. Bu büyütme oranı, toplam katkı payının faaliyet kârına bölümüyle ölçülür ve iki yönde de çalışır: büyümede kârı hızlandırır, düşüşte kârı hızla eritir.

Kavram

10.7'de sabit maliyetlerin başabaşı belirlediğini gördük. Bu ders aynı sabit maliyetlerin bir başka etkisine bakıyor: başabaşın üstünde ya da altında satışlar değiştiğinde kârın ne kadar hızlı değiştiğine.

Mekanizma 10.6'daki katkı payından çıkar. Satış onda bir artarsa toplam katkı payı da onda bir artar, çünkü değişken maliyetler satışla aynı oranda büyür. Ama sabit maliyetler yerinde durur. Faaliyet kârı, katkı payından sabit maliyetin çıkarılmasıyla bulunduğu için, katkıdaki artışın tamamı kâra eklenir. Kâr, katkı payından ne kadar küçükse, aynı artış kârda o kadar büyük bir yüzdeye dönüşür.

Derece 3 ise satışlardaki yüzde 10'luk artış faaliyet kârını yaklaşık yüzde 30 artırır; yüzde 10'luk düşüş de yaklaşık yüzde 30 azaltır. Derece sabit bir şirket özelliği değildir; satış düzeyine bağlıdır. Başabaşa yaklaştıkça faaliyet kârı sıfıra yaklaşır ve derece çok büyür; başabaşın hemen üstündeki bir işletmede küçük bir satış düşüşü kârın tamamını götürebilir. Satışlar başabaşın çok üstüne çıktıkça derece küçülür. Bu yüzden faaliyet kaldıracı derecesi ile 10.7'deki güvenlik payı aynı şeyin iki yüzüdür: biri ötekinin tersidir.

Maliyet yapısı bir tercihtir. Bir işletme makineyi satın alıp sabit amortisman taşıyabilir ya da üretimi fason yaptırıp her parça için ödeme yapabilir; satış ekibine sabit maaş ya da satışa bağlı prim verebilir; depoyu kiralayabilir ya da kullandığı kadar ödeyen bir lojistik firmasıyla çalışabilir. Sabit maliyeti artıran her seçim, satış yükseldiğinde kârı hızlandırır, satış düştüğünde ise kârı hızla eritir. Doğru yapı yoktur; satışların ne kadar dalgalandığı ve işletmenin bir düşüşü ne kadar süre taşıyabileceği karar verir.

Farkı görmek için aynı kârı iki ayrı maliyet yapısıyla elde eden iki işletmeyi düşün. İkisi de 100 birim faaliyet kârı ediyor. Birincisi makinelerini kendisi almış: toplam katkı payı 300, sabit maliyeti 200. İkincisi üretimin çoğunu fason yaptırıyor: toplam katkı payı 150, sabit maliyeti 50.

Satışlar arttığında makinesini kendisi alan işletme öne geçer, düştüğünde fason çalışan işletme daha az kaybeder. Bugünkü kâr tablosu ikisini aynı gösterir; farkı ancak maliyetleri davranışlarına göre ayıran bir tablo gösterir.

Türkiye'de faaliyet kaldıracı finansman kaldıracıyla sık sık üst üste biner. 7.5'te gördüğümüz faiz yükü de sabit bir maliyettir. Sabit maliyeti yüksek bir işletme bir de borçla finanse edildiyse, satıştaki düşüş önce faaliyet kârını büyüterek düşürür, sonra faiz bu küçülmüş kârdan çıkar ve net kâr daha da hızlı erir. Kriz yıllarında en hızlı zarara geçen şirketler çoğu zaman iki kaldıracı birlikte taşıyanlardır.

Vakalarda

Yönetim kurulu üyesinin tahmini 36 milyondu; gerçek hesap 20,3 milyon gösteriyor. Gelir onda bir düşünce kâr yarıya iniyor, çünkü hastanenin giderlerinin büyük kısmı, hemşireler, doktorlar, cihazlar, hasta azalınca azalmıyor. Kerem yönetim kuruluna iki şey öneriyor. Birincisi, gelecek yılın bütçesini hasta sayısı senaryolarıyla kurmak; yüzde beş, yüzde on ve yüzde on beşlik düşüşlerde kârın ne olacağını ayrı ayrı göstermek. İkincisi, yeni kadro alımlarında bir kısmını sabit maaş yerine nöbet başı ücretle yapmak; bu, hastanenin maliyet yapısını biraz değişkene kaydırır ve düşüş yılında kârı korur, ama büyüme yılında bir kısmını geri verir. Kurul ikinci öneriyi ertesi toplantıya bırakıyor, birincisini hemen istiyor.

Fark iki milyon lira. 3.4'teki tahmin, amortisman ve bakımı satışla birlikte artan bir maliyet gibi ele aldığı için kaldıracı olduğundan küçük göstermişti. Doğru maliyet yapısıyla, satıştaki yüzde onluk artış kârı yüzde yirmi iki buçuk civarı artırıyor. Murat Bey bunun bir uyarı olduğunu da görüyor: aynı kaldıraç ters yönde de çalışır, satışlar yüzde on düşerse faaliyet kârı 23,2 milyona iner. Bayi vadeleri ve rakip baskısının konuşulduğu bir yılda, kredi uzmanına verdiği güvenlik payını bu kaldıraçla birlikte okuyor. İki rakamın birbirine bağlı olduğunu da sağlıyor: 10.7'de bulduğu 0,4412'lik güvenlik payının tersi, bugünkü kaldıraç derecesine eşit çıkıyor. Biri satışın ne kadar düşebileceğini, öteki o düşüşün kârı hangi hızla küçülteceğini.

Kerem'in hastanesinde kaldıraç dördü aşıyor, Murat Bey'in şirketinde ikinin biraz üstünde. Fark, işin doğasından geliyor: hastanenin maliyetinin büyük kısmı kapasiteyi ayakta tutmanın maliyetidir; makine üreticisininki ise her makineyle birlikte gelen sac ve işçiliktir.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Faaliyet kaldıracı sayfası: katkı payı, sabit maliyet, faaliyet kârı, kaldıraç derecesi, iki senaryodaki kâr ve maliyet yapısını değiştirecek bir seçenek.

Özet

1. Faaliyet kaldıracı, sabit maliyetlerin satıştaki değişimi kârda büyütmesidir.
2. Faaliyet kaldıracı derecesi toplam katkı payının faaliyet kârına bölümüdür; satıştaki yüzde birlik değişimin kârda yaklaşık kaç yüzde değişim yaratacağını gösterir.
3. Derece satış düzeyine bağlıdır: başabaşa yaklaştıkça büyür, güvenlik payı arttıkça küçülür.
4. Maliyet yapısı bir tercihtir; sabit maliyeti artıran her seçim büyümede kârı hızlandırır, düşüşte kârı hızla eritir.

Kendini sına

1. Kerem'in hastanesinde faaliyet kaldıracı derecesi nedir ve gelir onda bir düşünce kâr ne olur?
2. Murat Bey'in 3.4'teki tahmini neden düşük kalmıştı?
3. Faaliyet kaldıracı derecesi neden başabaşa yaklaştıkça büyür?

Yanıtlar

1. 197 ÷ 40 = 4,925. Gelir onda bir düşünce katkı payı 177,3 milyona iner, sabit maliyet 157 milyonda kalır ve faaliyet kârı 20,3 milyona, yani yaklaşık yarıya düşer.
2. Çünkü satışların maliyetinin tamamını satışla birlikte artan bir maliyet gibi ele almıştı. Amortisman ve bakım sabit olduğu için gerçek kaldıraç daha büyüktür: yüzde on satış artışı kârı yüzde on altı değil, yaklaşık yüzde yirmi iki buçuk artırır.
3. Çünkü derece katkı payının faaliyet kârına oranıdır. Başabaşa yaklaşıldıkça faaliyet kârı sıfıra yaklaşır, katkı payı ise büyük kalır; küçük bir payda oranı çok büyütür.

Sonraki derse köprü

Bu modülde maliyetin türlerini, katkı payını, başabaşı ve kaldıracı tek tek kurduk. Sonraki ders bir atölye: kendi biriminin ya da bir ürünün başabaş tablosunu kuracak ve fiyat, maliyet ve satış senaryolarıyla bir duyarlılık tablosuna çevireceksin.