Sabit ve değişken maliyet

Açılış

Elif gelecek yılın pres bölümü bütçesini hazırlıyor. Satış ekibi, yeni modelin siparişleriyle presin ayda 4.000 makine saati çalışacağını söylüyor; bu yıl en yoğun ay 3.600 saatti. Kontrolör Burak Bey bir satır soruyor: "Enerjiye ne yazacaksın?"

Elif son altı ayın faturalarını açıyor. Enerji faturası makine saatiyle birlikte artıyor ama hiçbir ay sıfıra yaklaşmıyor; hat dururken bile bir bedel ödeniyor. Saat başına bir rakam mı yazmalı, aylık sabit bir rakam mı? Cevabın ikisi birden olduğunu düşünüyor, ama ikisini birbirinden nasıl ayıracağını henüz bilmiyor.

Tek fikir

Bir maliyet, faaliyet değiştikçe toplam tutarı değişmiyorsa sabittir, faaliyetle orantılı değişiyorsa değişkendir. Birçok maliyet ikisinin karışımıdır; iki dönemin faaliyeti ve maliyeti karşılaştırılarak sabit kısmı ile birim başına değişken kısmı ayrılabilir.

Kavram

Atölye salonu ve hemşire bordrosu, aynı giderin iki kararda iki ayrı yüz gösterebildiğini 10.1'de ortaya koydu. Bu ders, soru bir kez sabitlendikten sonra, yani maliyet nesnesi, etken ve ilgili aralık belli olduktan sonra, maliyeti davranışına göre sınıflandırıyor.

Kira, sigorta, yöneticilerin maaşı ve makinelerin doğrusal amortismanı tipik sabit maliyetlerdir. Sabit maliyetin iki yüzü vardır ve ikisi sık karıştırılır. Toplamı sabittir; ama birim başına düşen payı faaliyetle ters orantılı değişir. Ayda 100.000 liralık kira, 1.000 birim üretilince birim başına 100, 2.000 birim üretilince 50 liradır.

Hammadde, satış komisyonu, parça başı işçilik ve kargo tipik değişken maliyetlerdir. Değişken maliyetin de iki yüzü vardır: toplamı faaliyetle büyür, birim başına tutarı yerinde durur. Sabit ve değişken maliyetin bu ayna davranışı, Seviye 3'ün geri kalanında katkı payının ve başabaş noktasının temelini oluşturacak.

Elektrik faturası, telefon aboneliği, bakım sözleşmeleri ve sabit maaşın üstüne prim alan satış ekibinin maliyeti yarı değişkendir. Bir yarı değişken maliyeti bütçeye yazmanın en kolay yolu onu bir denklem olarak düşünmektir: toplam maliyet, sabit parça artı birim başına değişken parça çarpı faaliyet.

Bu iki parçayı geçmiş verilerden ayırmanın en basit yöntemi yüksek-düşük yöntemidir. Faaliyetin en yüksek ve en düşük olduğu iki dönem seçilir. İki dönem arasındaki maliyet farkı, faaliyet farkına bölünür; sonuç birim başına değişken maliyettir, çünkü iki dönem arasında sabit parça değişmemiştir ve farkın tamamı değişken parçadan gelir. Sonra dönemlerden birinin toplam maliyetinden değişken kısım çıkarılır; kalan sabit parçadır.

Yöntemin bir kuralı ve bir zaafı vardır. Kural: dönemler maliyete göre değil faaliyete göre seçilir; en yüksek faturanın geldiği ay, en yoğun çalışılan ay olmayabilir. Zaaf: yöntem yalnızca iki noktaya bakar. Bu iki ay olağandışıysa, örneğin birinde bir arıza ya da tarife değişikliği varsa, sonuç bütün yılı yanıltır. Bu yüzden sonucu öteki aylarla sınamak gerekir: denklem öteki ayların faturasını yakın tahmin ediyorsa güvenilir, etmiyorsa daha çok veriye bakan yöntemlere, örneğin regresyona geçilir.

Sınıflandırmanın bir sınırı daha var. Ders kitaplarındaki model, maliyetin faaliyet artarken ve azalırken aynı hızla hareket ettiğini varsayar. Gerçekte birçok maliyet böyle davranmaz.

Yapışkanlık bir hata değildir; işten çıkarmanın, yeniden işe almanın ve eğitmenin de bir maliyeti vardır ve satışlar kısa sürede toparlanacaksa kapasiteyi korumak doğru bir karar olabilir. Ama bütçede önemlidir: satışlar düştüğünde giderlerin aynı oranda düşeceğini varsayan bir plan, kârın ne kadar hızlı eriyeceğini olduğundan küçük gösterir. Türkiye'de kıdem tazminatı gibi işten ayrılma maliyetleri personel giderlerinin düşüşte daha da yavaş hareket etmesine yol açabilir.

Vakalarda

Denklem ocak ve mayıs faturalarını birkaç yüz lira farkla tahmin ediyor; yöntem bu aylar için yeterince iyi. Haziran ise denklemin üstünde kalıyor: 8.600 + 3.400 × 10 = 42.600 lira beklenirken fatura 45.200. Elif farkı ayrı bir satıra yazıyor; yaz aylarında klima ve tarife için ek bir pay. Haziranı en yüksek ay diye seçseydi, mevsimlik farkı da saat başına maliyete yükleyecek ve her saati olduğundan pahalı gösterecekti. Burak Bey'e bütçeyi iki satırla sunuyor: ayda 8.600 lira sabit, makine saati başına 10 lira değişken, yaz aylarında ayrıca bir mevsim payı. Bir uyarı da ekliyor: denklem 2.400 ile 3.600 saat arasındaki aylardan çıkarıldı ve 4.000 saat bu aralığın dışında. O kadar saat ikinci bir vardiya gerektirirse, vardiyanın aydınlatması, kompresörü ve ustabaşısı yeni bir sabit parça getirir; denklemin sabit kısmı sıçrar. Bütçeye 4.000 saati yazmadan önce üretim müdürüne vardiya planını soruyor.

Ekibin maliyeti artarken satışla birlikte yükselmişti, düşerken yerinde duruyor. Zeynep bunun bir karar olduğunu söylüyor: kampanya sonrası düşüşün geçici olduğuna inanıyorlar, iki kişi işe alınırken eğitime aylar harcanmıştı ve satış toparlanınca yeniden işe almak daha pahalı olur. Ama finans müdürünün kaygısını da haklı buluyor: düşüş kalıcıysa, ekibin 675 bin liralık fazlası her yıl kârdan gidecek. Birlikte bir tarih koyuyorlar: yılın üçüncü çeyreğinde satışlar toparlanmazsa ekip yeniden düzenlenecek. Yapışkanlığı bir alışkanlık olmaktan çıkarıp süresi belli bir karara çeviriyorlar. Finans müdürü gelecek yılın bütçesine de bir not düşüyor: satış tahmini düşürülürken giderler aynı oranda düşürülmeyecek, çünkü geçen yıl öyle olmadı.

Elif'te maliyetin iki parçasını geçmişten ayırmak, gelecek yılın bütçesini kurmanın yoluydu. Zeynep'te aynı maliyetin artışta ve düşüşte farklı davranması, bütçenin neden tutmadığını açıkladı.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Maliyet davranışı sayfası: seçilen kalemin denklemi, iki sınama ayındaki tahmin ve gerçek, denklemin tutmadığı bir ay varsa bunun nedeni hakkında bir cümle.

Özet

1. Sabit maliyetin toplamı faaliyetle değişmez, birim payı küçülür; değişken maliyetin toplamı faaliyetle büyür, birim tutarı sabit kalır.
2. Yarı değişken maliyet bir sabit parça ile birim başına değişken parçanın toplamıdır.
3. Yüksek-düşük yöntemi iki dönemin maliyet farkını faaliyet farkına bölerek değişken parçayı bulur; dönemler faaliyete göre seçilir ve sonuç öteki dönemlerle sınanır.
4. Birçok gider yapışkandır: artışta yükseldiği hızla düşüşte inmez; bütçe bunu hesaba katmazsa kârın düşüşü olduğundan küçük görünür.

Kendini sına

1. Elif'in enerji denkleminde sabit parça ve saat başına değişken parça nedir ve neden haziran seçilmedi?
2. Gelecek yılın 4.000 saatlik bir ayı için enerji bütçesi ne olmalı?
3. Zeynep'in ekibinde yapışan maliyet ne kadar ve bu neden bir karar olarak ele alınıyor?

Yanıtlar

1. Sabit parça aylık 8.600, değişken parça saat başına 10 lira. Haziran en yüksek faturanın geldiği ay ama en yoğun ay değil; faturası klima ve tarife artışıyla şişmişti, seçilseydi saat başına maliyet olduğundan yüksek çıkardı.
2. 8.600 + 4.000 × 10 = 48.600 lira; yaz aylarındaysa ayrıca bir mevsim payı eklenir.
3. Simetrik varsayımla ekibin maliyeti 8,325 milyona inmeliydi; 0,675 milyon yerinde duruyor. Yönetim düşüşü geçici sayıp ekibi koruyor; bu bilinçli bir seçim, bu yüzden bir tarihe bağlanıyor ve satış toparlanmazsa yeniden düşünülecek.

Sonraki derse köprü

Bu ders maliyeti faaliyete göre nasıl davrandığıyla ayırdı. Sonraki ders başka bir eksene geçiyor: bir maliyet belirli bir ürüne, birime ya da müşteriye doğrudan izlenebiliyor mu, yoksa birçoğu arasında paylaşılan dolaylı bir maliyet mi?