Maliyet neye göre?

Açılış

Derneğin yönetim kurulu toplantısında iki karar aynı gün masaya geliyor. Birincisi acil: cumartesi günkü aile bütçesi atölyesine kırk kişi kayıtlı, bekleme listesinde on kişi daha var. "Onları da alalım mı, maliyeti ne olur?" İkincisi gelecek yılın planı: atölye sayısını ikiye katlamak için ne kadar bütçe gerekir?

Gülsüm iki soruya da aynı rakamla cevap vermek üzereyken duruyor. Geçen yılın raporunda katılımcı başına maliyeti yazmıştı. Ama o rakam bu iki sorudan hangisinin cevabı?

Tek fikir

Bir maliyetin sabit mi değişken mi olduğu giderin kendisine değil, sorulan soruya bağlıdır: neyin maliyetini, hangi kararda ve hangi süre içinde ölçtüğümüze. Aynı salon kirası bir kararda hiç değişmez, başka bir kararda her yeni atölyeyle birlikte artar.

Kavram

Seviye 2 boyunca tablolara dışarıdan baktık ve maliyeti hazır bir satır olarak okuduk: satışların maliyeti, faaliyet giderleri. Seviye 3 şirketin, hastanenin ya da derneğin içine giriyor. İçeride maliyet hazır bir satır değildir; bir karar verilirken her seferinde yeniden sorulan bir sorudur.

Maliyet hakkında konuşmaya başlamadan önce üç şeyi sabitlemek gerekir. Birincisi, neyin maliyetini soruyoruz?

Aynı gider, maliyet nesnesi değiştikçe farklı görünür. Atölye salonunun kirası "bir atölyenin maliyeti" sorulduğunda o atölyenin doğrudan bir parçasıdır; "bir katılımcının maliyeti" sorulduğunda ise katılımcılar arasında paylaştırılması gereken ortak bir giderdir. Gülsüm'ün raporundaki katılımcı başına rakam, bütün giderleri bütün katılımcılara bölen bir ortalamaydı. Bir ortalama hangi kararın cevabı olduğunu kendisi söylemez.

İkincisi, maliyeti ne hareket ettiriyor?

Materyal giderini katılımcı sayısı hareket ettirir; her yeni katılımcı bir dosya ve bir hesap makinesi demektir. Salon kirasını katılımcı sayısı değil, atölye sayısı hareket ettirir; salon dolu da olsa yarı boş da olsa aynı ücret ödenir. Bu yüzden bir maliyeti sabit ya da değişken diye etiketlemeden önce şunu sormak gerekir: neye göre değişken?

Üçüncüsü, hangi süre ve hangi büyüklük içinde?

Salonun elli kişilik kapasitesi bir ilgili aralıktır. Kırk kişiden elli kişiye çıkmak kira faturasını değiştirmez. Elli birinci katılımcı ise ikinci bir salon, yani yeni bir kira demektir. Zaman da aynı işi görür: bir haftalık kararda bir çalışanın maaşı değişmez, ama bir yıllık planda kaç kişi çalıştırılacağı kararın kendisidir. Kısa vadede sabit olan maliyetlerin çoğu uzun vadede değişkendir.

Aynı soru bir hanenin bütçesinde de karşımıza çıkar. Arabası olan bir aile için hafta sonu Bursa'ya arabayla mı otobüsle mi gidileceği sorulduğunda, kasko, trafik sigortası ve yıllık vergi bu kararın maliyeti değildir; araba zaten var ve bu giderler yolculuk yapılsa da yapılmasa da ödenecek. Değişen yakıt, otoyol ücreti ve lastikle motordaki küçük aşınmadır. Ama aynı aile "arabayı satıp toplu taşımaya mı geçelim" diye sorduğunda kasko, sigorta, vergi ve otopark kararın tam ortasına yerleşir; çünkü bu kararda araba artık verilmiş bir şey değil, seçilen bir şeydir.

Bu fikir yeni değil. Amerikalı iktisatçı John Maurice Clark 1923'te genel giderler üzerine yazdığı kitapta bir bölümü tam bu soruya ayırdı ve maliyet terimleri için tek bir doğru kullanım bulunmadığını, sabit ve değişken maliyetin farklı amaçlar için farklı anlamlara geldiğini yazdı. Ona göre bir politikaya göre sabit olan maliyet, başka bir politikaya göre değişken olabilirdi.

Bu dersin pratik sonucu, maliyet hakkında bir sayı istendiğinde önce soruyu netleştirmektir. Bir karar için gereken maliyet, o karar verildiğinde değişecek olan maliyettir. Değişmeyecek olan maliyetler, ne kadar büyük olursa olsun, o kararın cevabını değiştirmez; ama başka bir kararın, daha geniş bir zaman ufkunun ya da daha büyük bir değişikliğin cevabında belirleyici olabilir. Bir kurumun muhasebe sistemi giderleri bir kez, tek bir sınıflandırmayla kaydeder; karar verenin işi o kayıtları her soru için yeniden gruplamaktır.

Bu yeniden gruplamanın bir tuzağı da var. Muhasebe raporundaki ortalama maliyet, bütün giderleri bütün çıktıya böldüğü için bir karar maliyeti gibi görünür, ama bir karar maliyeti değildir. Ortalamayla verilen kararlar iki yönde de yanılabilir: küçük bir ek işin maliyetini olduğundan büyük gösterip kârlı bir fırsatı reddettirebilir, büyük bir genişlemenin maliyetini olduğundan küçük gösterip yetersiz bir bütçeyle başlatabilir.

Vakalarda

Birinci sorunun cevabı 5.250 değil 1.500 lira. On kişi için ortalamayı kullansaydı, kurul ek on kişinin maliyetini 10 × 525 = 5.250 lira sanacak ve belki de onları geri çevirecekti; oysa salon ve eğitmen zaten ödeniyor, değişen yalnızca materyal. İkinci soru ise başka bir maliyet nesnesine bakıyor: yıllık program. Atölye sayısı iki katına çıkınca salon ve eğitmen de her yeni atölyeyle birlikte ödenecek; bu kararda onlar da değişken. Gülsüm gelecek yılın bütçesini atölye başına 21.000 liradan kuruyor ve kurula iki sayıyı ayrı ayrı sunuyor: "Cumartesi için ek on kişinin maliyeti 1.500 lira. Gelecek yıl her yeni atölyenin maliyeti 21.000 lira. Geçen yılın 525'i bu iki sorudan hiçbirinin cevabı değil."

Bu ay gelecek birkaç ek hasta için hemşirelik maliyeti neredeyse sıfır: aynı on iki hemşire biraz daha yoğun çalışacak, bordro değişmeyecek. Ama doluluk kalıcı olarak artarsa yük bir ilgili aralığın dışına çıkar; on iki hemşire yetmez ve gereken sayı 14,4'e, yani pratikte on beşe çıkar. Aynı bordro bir ayın içinde sabit, bir yılın planında hasta gününe bağlı bir maliyettir. Kerem yönetime iki soruyu birbirine karıştırmamasını öneriyor: acil hastayı kabul etmek bu ay ek bir hemşirelik maliyeti getirmiyor, ama kalıcı bir doluluk artışını planlamadan kabul etmek, hemşire başına yükü güvenli düzeyin üstüne çıkarır.

İki vakada da aynı gider iki ayrı kararda iki ayrı davranış gösteriyor. Gülsüm'de değişen maliyet nesnesi: tek bir atölyeden yıllık programa geçince salon ve eğitmen sabit olmaktan çıkıyor. Kerem'de değişen zaman ufku: bir aydan bir yıla geçince bordro hasta gününe bağlanıyor. İkisinde de doğru rakam, sorulan soruyu önce yazıya dökmekle bulundu.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Maliyet neye göre sayfası: beş kalem, her birinin etkeni, kısa vadeli ve uzun vadeli kararda davranışı ve birimin kapasitesinin nerede dolduğu hakkında bir cümle.

Özet

1. Bir maliyetin sabit mi değişken mi olduğu giderin kendisine değil sorulan soruya bağlıdır.
2. Soruyu netleştiren üç şey vardır: maliyet nesnesi, maliyet etkeni ve ilgili aralık.
3. Bir karar için gereken maliyet, o karar verilince değişecek olan maliyettir; ortalama maliyet bunu söylemez.
4. Kısa vadede sabit olan maliyetlerin çoğu uzun vadede değişkendir; kapasite aşıldığında sabit görünen maliyet sıçrar.

Kendini sına

1. Gülsüm'ün atölyesinde bekleme listesindeki on kişinin ek maliyeti nedir ve neden ortalama maliyetle hesaplanmamalıdır?
2. Gelecek yılın planında salon kirası neden değişken bir maliyet gibi davranır?
3. Kerem'in servisinde hemşire bordrosu hangi kararda sabit, hangi kararda değişkendir?

Yanıtlar

1. Ek maliyet 10 × 150 = 1.500 lira. Salon ve eğitmen zaten ödeniyor ve elli kişilik kapasite içinde değişmiyor; ortalamayla hesaplansaydı 5.250 lira çıkardı ve kurul gereksiz yere on kişiyi geri çevirebilirdi.
2. Çünkü maliyet nesnesi artık tek bir atölye değil, yıllık program. Atölye sayısı arttıkça her yeni atölye için ayrıca salon kirası ve eğitmen ücreti ödenir.
3. Bu ay gelen birkaç ek hasta için sabittir; aynı hemşireler çalışır. Doluluk kalıcı olarak 1.260 hasta gününe çıkarsa gelecek yılın planında hasta gününe bağlı değişken bir maliyettir: gereken hemşire 14,4'e çıkar.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir maliyetin davranışının sorulan soruya bağlı olduğunu gördük. Sonraki ders maliyeti davranışına göre sabit ve değişken diye ayırmayı sistemli hale getiriyor ve hem sabit hem değişken bir parçası olan yarı değişken bir maliyetin iki dönemin rakamlarından nasıl ayrıştırılacağını gösteriyor.