Nominal ve reel

Açılış

Ocak ayının ilk iş günü Bursa'daki fabrikada bütün beyaz yakalılara aynı e-posta geliyor. İnsan kaynakları müdürü yeni yılın ücret ayarlamasını duyuruyor: "Bu yıl bütün çalışanlarımızın maaşlarına yüzde 35 zam yapılmıştır. Zor bir ekonomik ortamda çalışanlarımızın yanında olmaya devam ediyoruz." Koridorda herkes birbirini tebrik ediyor.

Elif e-postayı ikinci kez okuyor. Yüzde 35 büyük bir sayı ve Elif'in net maaşı 60.000 liradan 81.000 liraya çıkacak. Ama aynı sabah haber sitelerinde geçen yılın enflasyonunun açıklandığını görmüştü; örnek olarak yüzde 45 diyelim. Kirası, market faturası, faturalar geçen yıl bu hızla artmıştı. Elif'in kafasındaki soru basit: 81.000 lira, geçen yılın 60.000 lirasının aldığından fazlasını mı alacak, azını mı? Koridordaki tebriklere katılmadan önce bu soruyu cevaplamak istiyor.

Tek fikir

Bir tutarın lira cinsinden değişimi nominal değişimdir; fiyat artışından arındırılmış değişimi reel değişimdir. İki tarihteki paranın gerçekten ne kadar değiştiğini, nominal çarpanı fiyat çarpanına bölerek buluruz.

Kavram

Ders 0.4 her liranın bir tarihi olduğunu ve farklı tarihlerdeki paraların aynı tarihe taşınmadan karşılaştırılmaması gerektiğini sezgisel olarak gösterdi. Bu ders o taşımanın hesabını kuruyor. Önce iki kelime.

Elif'in yeni maaşı nominal olarak 81.000 liradır. Bu tutarı geçen yılın fiyatlarıyla ifade etmek için, aradaki fiyat artışına bölmek gerekir:

Elif'in yeni maaşı, geçen yılın fiyatlarıyla yaklaşık 55.900 liralık bir maaşın alabildiğini alıyor. Yani yüzde 35'lik zamla birlikte maaşının alım gücü, geçen yılki 60.000 liranın gerisinde. Reel değişimi doğrudan da hesaplayabiliriz:

Bu hesabın neden çıkarmayla değil bölmeyle yapıldığı önemli. Kısa yoldan "35 eksi 45, eksi 10" demek cazip gelir. Düşük enflasyonda bu kısa yol iyi bir yaklaşıktır, yüksek enflasyonda yanıltır:

Yüzde 5 ile yüzde 3 arasındaki fark ile doğru hesap arasında yalnız birkaç yüzde birlik fark var. Yüzde 35 ile yüzde 45 arasında ise üç puana yakın bir fark var. Türkiye gibi enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde bu yüzden kısa yol bırakılır ve bölme yapılır.

Reel hesabın ikinci kullanımı, geçmişteki bir tutarı bugünün parasına taşımaktır. Bunun için tek bir yıllık oran değil, iki tarih arasındaki birikmiş fiyat artışı gerekir ve bu bilgi bir fiyat endeksinde durur. Endeks, seçilmiş bir başlangıç döneminin fiyat düzeyini 100 kabul eder ve sonraki dönemleri buna göre gösterir; nasıl okunduğu bir sonraki dersin konusu. Burada yalnız taşıma kuralı yeterli: geçmişteki tutar, bugünkü endeks değeriyle çarpılır ve o günkü endeks değerine bölünür. Örnek olarak, üç yıl önce endeksin 100, bugün 250 olduğunu varsayalım:

Aynı kural ters yönde de çalışır: bugünkü bir tutarı geçmişin fiyatlarına indirmek için önce endeks oranına bölünür. Hangi yönde taşındığı fark etmez; önemli olan iki tutarın aynı tarihin parasıyla yan yana konmasıdır. Taşıma yapılmadan söylenen "üç yılda iki katından fazla arttı" cümlesi, gerçekte bir düşüşü anlatıyor olabilir.

Reel hesabın sık atlanan bir sınırı da var. Resmî fiyat endeksi, ortalama bir hanenin harcama sepetine göre hesaplanır. Bir hanenin ya da bir kurumun kendi harcaması bu sepetten farklıysa, kendi enflasyonu da farklıdır. Kirada oturan bir hane ile ev sahibi bir hane, aynı yılda farklı enflasyonlar yaşayabilir; inşaat girdisi alan bir belediyenin maliyet artışı tüketici fiyatlarından ayrılabilir. Bu yüzden reel hesapta ilk soru, hangi endeksin kullanıldığıdır. Hanenin kendi enflasyonunu hesaplamak Modül 24'te, sektöre özgü endekslerle sözleşme fiyatını güncellemek ise kamu yolunda işlenecek.

Birikimin enflasyonla nasıl eridiği, alım gücünün kaç yılda yarıya indiği ve enflasyonun hangi hanelerden hangilerine servet aktardığı ise Ekonomi Akademisi'nin "Enflasyon birikimi nasıl eritir?" dersinde, Türkiye'nin gerçek fiyat serisiyle anlatılır. Bu ders oradaki mekanizmayı ücretlerin, bütçelerin ve bağışların değişimini okumak için kullanıyor.

Vakalarda

Yaklaşık yüzde 7,4'lük bir ara ayarlama, şirketin zam yaparken niyet ettiği şeyi, yani alım gücünü korumayı gerçekleştirirdi. Bu oranı istemek bir pazarlık konusu; ama ne istendiğini sayıyla bilmek, pazarlığı "zam az" şikâyetinden ayırıyor.

Grafik doğru ama nominal. Gülsüm başkana grafiğin yanına ikinci bir çizgi eklemeyi öneriyor: bağışların bugünkü fiyatlarla ifade edilmiş hâli. Bu çizgi düz gitmiyor, hafifçe aşağı iniyor. Derneğin ihtiyacı olan ise tam olarak bu bilgi: öğretmen ücretleri ve kırtasiye fiyatları endeksle birlikte arttığı için, aynı sayıda çocuğa ulaşmak her yıl daha çok lira istiyor. Kurul, gelecek yılın bağış hedefini nominal değil reel olarak koymaya karar veriyor. Örnek olarak yüzde 40 fiyat artışı beklenen bir yılda bu, yalnız yerinde saymak için bile şu tutar demek:

Elif'in maaşında ve Gülsüm'ün bağış grafiğinde nominal sayı yükseldi ve iki yerde de reel sayı düştü. Bir maaş zammı ile bir bağış artışı aynı kurala tabiydi: lira cinsinden büyüme, fiyat artışına bölünmeden bir büyüme sayılmaz.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Reel değişim sayfası: tutarın adı, eski ve yeni nominal değer, kullanılan endeks ya da oranlar, eski tutarın bugünkü karşılığı, nominal ve reel değişim.

Özet

1. Nominal değer bir tutarın üzerinde yazan sayıdır; reel değer fiyat değişiminden arındırılmış alım gücüdür.
2. Reel değişim, nominal çarpanın fiyat çarpanına bölünüp bir çıkarılmasıyla bulunur; yüksek enflasyonda çıkarma yanıltır.
3. Geçmişteki bir tutar, bugünkü endeksle çarpılıp o günkü endekse bölünerek bugüne taşınır.
4. Reel hesapta kullanılan endeks, harcamanın kendisine uygun olmalıdır; resmî endeks ortalama sepeti ölçer.

Kendini sına

1. Elif'in maaşı yüzde 35 zamlandı, enflasyon yüzde 45 oldu. Reel değişim yaklaşık kaçtır ve neden yüzde eksi 10 değildir?
2. Üç yıl önce 400.000 lira olan bağışlar bugün 900.000 lira. Aynı dönemde fiyat endeksi 100'den 250'ye çıktıysa bağışlar reel olarak arttı mı?
3. Bir belediyenin inşaat maliyetlerindeki artışı ölçmek için tüketici fiyat endeksini kullanmak neden yanıltabilir?

Yanıtlar

1. Reel değişim yaklaşık yüzde eksi 6,9'dur: 1,35 bölü 1,45 eksi 1. Çıkarma, yalnız düşük oranlarda iyi bir yaklaşıktır; yüksek oranlarda iki çarpanı bölmek gerekir. Elif'in 81.000 liralık yeni maaşı geçen yılın fiyatlarıyla yaklaşık 55.900 lira eder.
2. Hayır, azaldı. Üç yıl önceki 400.000 lira bugünün fiyatlarıyla bir milyon liraya denk gelir. Bugünkü 900.000 lira bunun yüzde 90'ı olduğu için bağışlar reel olarak yaklaşık yüzde 10 azalmıştır, nominal olarak iki katından fazla artmış görünse de.
3. Çünkü tüketici fiyat endeksi ortalama bir hanenin harcama sepetini ölçer: gıda, kira, ulaşım. Beton, demir ve işçilik gibi inşaat girdilerinin fiyatı bu sepetten farklı hızda değişebilir. Reel hesapta kullanılan endeks, ölçülen harcamaya uygun olmalıdır.

Sonraki derse köprü

Gülsüm'ün hesabı bir endeks değerine dayanıyordu: üç yıl önce 100, bugün 250. Peki bu 100 nereden geliyor, neden o yıl seçilmiş ve başka bir başlangıç yılı seçilseydi grafik nasıl değişirdi? Sonraki ders endeks sayılarını ve baz dönemi seçiminin bir grafiğin hikâyesini nasıl değiştirdiğini işliyor.