Finansal okuryazarlık neyi ölçer?

Açılış

Gülsüm, derneğin Kayapınar'daki ofisinde, pencereden avluyu gören küçük toplantı odasında bir hibe başvuru formunun son sayfasında takılmış. Dernek, mahalledeki kadınlar için altı haftalık bir aile bütçesi atölyesi önermek istiyor. Fon veren kuruluşun formunda bir kutu boş duruyor: "Projenin başarısını hangi göstergeyle ölçeceksiniz?"

Gülsüm'ün ilk aklına gelen şey basit: atölyenin başında ve sonunda kısa bir test yapmak. Ama hangi sorularla? Test puanı yükselirse bu, kadınların parasını daha iyi yöneteceği anlamına mı gelir? Geçen yıl bir başka dernek benzer bir eğitimi "katılımcıların yüzde doksanı memnun kaldı" cümlesiyle raporlamıştı; Gülsüm o cümlenin hiçbir şeyi ölçmediğini düşünüyor. Formu kapatmadan önce kendine şunu soruyor: finansal okuryazarlık denen şey ölçülebilir mi, ölçülürse neyi gösterir?

Tek fikir

Finansal okuryazarlık birkaç temel soruyla ölçülür ve bu ölçüm, insanların borç ve birikim davranışıyla ilişkilidir. Ama ilişki, eğitimin davranışı kendiliğinden değiştirdiği anlamına gelmez; bilgi ile davranış arasındaki köprü ayrıca kurulmalıdır.

Kavram

Finansal okuryazarlığı ölçmek için dünyada en çok kullanılan araç, ekonomistler Annamaria Lusardi ile Olivia Mitchell'in ABD'deki yaşlılık ve emeklilik araştırması için hazırladığı üç sorudur. Sorular kısa ve hesap makinesi gerektirmez. Türkçeye ve liraya uyarlanmış hâlleriyle şöyledir.

Birinci soru bileşik faizi ölçer: "Bankada 100 liranız var ve yıllık faiz yüzde 2. Parayı hiç çekmezseniz beş yıl sonra hesabınızda ne olur: 102 liradan fazla, tam 102 lira, 102 liradan az?" Doğru cevap "fazla"dır, çünkü her yılın faizi bir önceki yılın faiziyle büyümüş tutara eklenir:

Soru aslında 110 lirayı bilmeyi istemez; yalnız faizin üstüne faiz geldiğini bilmeyi ister. Basit faizle düşünen biri bile beş yılda 110 liraya ulaşıldığını görebilir; soruyu yanlış cevaplayanlar çoğu zaman faizin her yıl tekrarlandığını hesaba katmayanlardır.

İkinci soru enflasyonu ölçer: "Hesabınızdaki faiz yıllık yüzde 1, enflasyon yıllık yüzde 2. Bir yıl sonra bu parayla bugünkünden fazlasını mı, aynısını mı, azını mı alabilirsiniz?" Cevap "az"dır. Önceki derste Hakan ve Seda'nın biriktirdiği parada gördüğümüz mekanizmanın en yalın hâli:

Üçüncü soru riski ölçer: "Tek bir şirketin hissesini almak, genellikle bir hisse senedi fonu almaktan daha güvenli bir getiri sağlar. Doğru mu, yanlış mı?" Cevap "yanlış"tır. Fon parayı birçok şirkete dağıtır; tek bir şirketin kötü günü bütün birikimi götürmez. Bu soru araştırmalarda en çok yanlış cevaplanan ve en çok "bilmiyorum" denen sorudur. "Bilmiyorum" cevabı yanlış cevaptan ayrı bir bilgi taşır: yanlış cevap veren bir kanaate sahiptir, bilmiyorum diyen ise konudan uzak durur. Araştırmacılar bu iki grubu bu yüzden ayrı sayar.

Üç sorunun gücü sadeliğindendir. Ülkeler, yaş grupları ve yıllar arasında aynı ölçüyle karşılaştırma yapılabilir. Lusardi ve Mitchell'in derlediği araştırmalar iki şey gösterir. Birincisi, üç soruyu birden doğru cevaplayanlar zengin ülkelerde bile azınlıktadır. İkincisi, doğru cevap verenler emeklilik için plan yapmaya, birikim yapmaya ve yüksek maliyetli borçtan kaçınmaya daha yatkındır.

Bu ikinci bulgu dikkatle okunmalı, çünkü bir ilişki iki yönden de kurulabilir.

Okuryazar insanların daha çok biriktirdiği doğruysa iki açıklama mümkündür. Bilgi birikime yol açıyor olabilir. Ama birikimi olan insanlar da, faiz ve fon gibi şeylerle uğraşmak zorunda kaldıkları için okuryazar hâle geliyor olabilir. Üstelik eğitim düzeyi, gelir ve aile geçmişi gibi üçüncü etkenler ikisini birden açıklayabilir. Lusardi ve Mitchell bu sorunu açıkça tartışır ve bu etkenleri ayırmaya çalışan yöntemlerle ilişkinin büyük ölçüde sürdüğünü bulur. Ama asıl pratik soru başkadır: okuryazarlığı eğitimle artırırsak davranış değişir mi?

Bu sorunun cevabı tartışmalı. Daniel Fernandes ve arkadaşlarının iki yüzü aşkın çalışmayı bir araya getiren 2014 tarihli meta-analizi, finansal eğitimin davranış üzerindeki etkisini çok küçük buldu ve bu küçük etkinin aylar içinde söndüğünü gösterdi. Daha sonra yalnız rastgele kontrollü deneyleri toplayan başka bir meta-analiz, eğitimin hem bilgiyi hem davranışı anlamlı biçimde etkilediğini, etkinin büyüklüğünün başka alanlardaki eğitim programlarıyla karşılaştırılabilir olduğunu savundu. İki sonuç arasındaki fark kısmen hangi çalışmaların sayıldığından geliyor.

Bu akademi için bu tartışmanın iki pratik sonucu var. Birincisi, bilgi tek başına yetmez; Fernandes ve arkadaşları eğitimin karar anına yakın, "tam zamanında" verilmesini önerir. İkincisi, ölçüm bilgide durmamalı, davranışa uzanmalıdır. Bu yüzden akademinin her dersi bir Finans Defteri göreviyle, yani okurun kendi sayılarıyla yaptığı bir işle bitiyor.

Vakalarda

Gülsüm formda bu artışı "yüzde 83 artış" diye değil, "25 puan" diye yazıyor; ilk ifade doğru olsa da daha büyük görünür ve bir bağışçının bu farkı fark ettiğinde raporun geri kalanına da şüpheyle bakacağını biliyor. Davranış göstergesi için bir hedef yazmıyor, çünkü pilot grupta ölçülmedi; formun açıklama kutusuna bunun bir ilk ölçüm olacağını not ediyor.

Hesap, on şirketin aynı anda düşebileceğini dışarıda bırakıyor ve Seda bunu biliyor; risk dağıtmanın neyi azaltıp neyi azaltamadığı Modül 19'un işi. Ama Hakan'ın amcasının cümlesindeki "güvenli" kelimesinin tam ters yönde olduğunu görmek için yeterli. Amcasının şirketi tanıması, şirketin kötü bir yıl geçirme ihtimalini ortadan kaldırmıyor; üstelik maaşı da aynı şirketten gelen biri için tek hisse, işiyle birikimini aynı sepete koymak demek.

İki durum aynı ayrımı iki yönden gösteriyor. Gülsüm bilginin ölçülebildiğini ama davranışın ayrıca ölçülmesi gerektiğini kabul ediyor. Hakan ve Seda bilgiyi kendi kararlarına uygularken üç sorudan birinin, tam da bir aile büyüğünün tavsiyesiyle çatıştığı yerde zorlaştığını görüyor.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Üç soru sayfası: kime soruldu, hangi soruda duraksadı, hangi tavsiye hatırlandı ve kendi gerekçen.

Özet

1. Finansal okuryazarlık en yaygın biçimde bileşik faiz, enflasyon ve risk dağıtma üzerine üç kısa soruyla ölçülür.
2. Bu sorulara doğru cevap verenler daha çok plan yapar ve biriktirir; ama ilişki tek başına eğitimin bu davranışa yol açtığını kanıtlamaz.
3. Finansal eğitimin davranışa etkisi tartışmalıdır; karar anına yakın ve uygulamaya bağlı eğitim daha umut verici görünür.
4. Bir programın başarısı bilgiyle değil, sonradan ölçülen davranışla da gösterilmelidir.

Kendini sına

1. Bankada yıllık yüzde 2 faizle duran 100 lira beş yıl sonra neden 102 liradan fazla olur?
2. "Okuryazar insanlar daha çok biriktiriyor" bulgusu neden eğitimin birikimi artırdığını tek başına göstermez?
3. Gülsüm hibe formuna neden yalnız test puanı yazmadı?

Yanıtlar

1. Çünkü faiz bileşiktir: her yılın faizi bir önceki yılın faiziyle büyümüş tutara eklenir. Beş yılın sonunda tutar yaklaşık 110 liradır. Soru tam tutarı bilmeyi değil, faizin üstüne faiz geldiğini bilmeyi ölçer.
2. Çünkü ilişki ters yönde de işleyebilir: birikimi olanlar faiz ve fonla uğraşmak zorunda kaldıkları için okuryazar hâle gelebilir. Gelir ve eğitim gibi üçüncü etkenler de ikisini birden açıklayabilir. Eğitimin etkisi ancak deneylerle sınanır ve bu deneylerin sonuçları tartışmalıdır.
3. Çünkü test puanı bilgiyi ölçer, davranışı ölçmez. Gülsüm, atölyeden altı ay sonra bütçe tutma ve kart borcu ödeme davranışını da sormayı planladı. Puan artışını da yüzde değil puan olarak yazdı, çünkü yüzde ifadesi artışı olduğundan büyük gösterirdi.

Sonraki derse köprü

Hakan'ın amcası tavsiyesini bir bayram sofrasında vermişti. Bugün aynı tavsiye çoğu zaman bir telefon ekranından, kendinden emin bir sesle gelir. Sonraki ders bir karar vakası: Kaan adlı bir finans fenomeninin "paranı bankada eritme" diyen videosunu izleyen Hakan, birikimlerini ne yapacağına karar vermek zorunda. Okurdan, videonun iddialarını dört soruya çevirmesi ve kendi kararını gerekçesiyle yazması isteniyor.