Mill yöntemleri

Açılış sahnesi

Selin, kütüphane kataloglarından beş tarihli el yazması buluyor; beşi de aynı on yıl içinde yazılmıştı. Kerem'in filigranından ve Tolga'nın süsleme motiflerinden sonra, grup hangi özelliğin bir el yazmasının dönemiyle gerçekten bağlantılı olduğunu bilmek istiyordu. Selin, beş el yazmasını yan yana koyuyor ve neyi paylaştıklarına bakıyor. Cilt biçimleri farklıydı, satır sayıları farklıydı, kâğıtları farklı değirmenlerden geliyordu. Beşinin ortak tek bir özelliği vardı: kenar süslemelerinde aynı motif. Selin, bu motifin o on yılın bir işareti olduğu sonucuna varmak istiyor.

Kerem, Selin'in listesinde görünmeyen bir ortak özelliği fark ediyor: beş el yazmasının dördü aynı atölyeden çıkmıştı. Motif, dönemin mi yoksa atölyenin mi işaretiydi? Tolga, farklı on yıllarda yazılmış el yazmalarını da karşılaştırmayı öneriyor: motifin bulunduğu ve bulunmadığı el yazmalarının dönemleri nasıl ayrışıyordu? Defne, bir salgının nedenini bulmak için hekimlerin tam da böyle karşılaştırmalar yaptığını hatırlatıyor. Barış, bir hesap açığının ne kadarının bilinen nedenlerle açıklandığını, geri kalanının neye işaret ettiğini soruyor. Lina ise mürekkebin solmasının birden fazla nedeni olabileceğini ve bunun karşılaştırmaları nasıl karıştıracağını düşünüyor. Bu ders, Mantık ve Akıl Yürütme programının Tümevarım, Abdüksiyon ve Olasılık kursunda, bir etkenin bir sonucun nedeni olup olmadığını sistemli karşılaştırmalarla sınamak için önerilen uyum, fark, birleşik, artıklar ve eşlik eden değişimler yöntemlerinin nasıl kurulduğunu ve bu yöntemlerin nedensellik hakkında neyi gösterip neyi gösteremediğini soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce bu dersin yerini belirleyelim. Analoji dersi, bir benzetmenin gücünün, taşınan özelliği doğuran nedensel ilişkinin hedefte de bulunmasına bağlı olduğunu gösterdi, ama bu nedensel ilişkinin nasıl bulunacağını açık bıraktı. Programın temel kurslarında Mill'in fark yöntemi bir karşı örnek arama biçimi olarak anılmış, eleştirel düşünme kurslarında ise korelasyon ile nedensellik arasındaki fark ve Mackie'nin INUS koşulu tanıtılmıştı. Bu ders, Mill'in yöntemlerini bir bütün olarak, tümevarım modülünün son dersi olarak inceliyor: her yöntemin hangi karşılaştırmayı istediğini, hangi varsayıma dayandığını ve hangi durumda yanılttığını gösteriyor.

Sonra üç kaynağa bakacağız. John Herschel, 1830'da yayımladığı Doğa Felsefesinin İncelenmesi Üzerine Hazırlık Söylevi'nde, bir doğa olayının nedenini bulmak için bir dizi kural önerir; bu kurallar, Mill'in yöntemlerinin önemli bir kaynağıdır. John Stuart Mill, 1843'te yayımladığı Mantık Sistemi'nin üçüncü kitabının deneysel araştırmanın yöntemlerine ayrılan sekizinci bölümünde, bu kuralları beş yöntem olarak düzenler. John Snow ise 1855'te yayımladığı Kolera'nın Bulaşma Yolu Üzerine kitabının ikinci baskısında, Londra'daki bir kolera salgınının nedenini, bir fark yöntemi uygulamasına benzeyen bir karşılaştırmayla araştırır.

Ardından üç itirazı tartacağız: yöntemlerin aday nedenleri önceden bilmeyi gerektirdiği için hiçbir şey keşfetmediği, nedenlerin çokluğu ve karışan etkenler yüzünden yöntemlerin yanılttığı ve eşlik eden değişimlerin yalnızca bir birlikteliği gösterip nedenselliği göstermediği itirazları.

Sonda, Mill yöntemleriyle bir nedensel iddiayı sınamanın dört adımını göstereceğiz: aday etkenlerin listesini açıkça yazmak, sonuca uygun yöntemi seçip gereken karşılaştırmayı kurmak, listenin dışında kalan etkenleri, özellikle karışan etkenleri, aramak ve sonucu, dayandığı varsayımlarla birlikte yazmak.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir etkenin bir sonucun nedeni olup olmadığı, sistemli karşılaştırmalarla nasıl sınanır ve bu karşılaştırmalar nedensellik hakkında neyi gösterebilir?

Ölçülü iddiam şu: Mill'in yöntemleri, bir sonucun bulunduğu ve bulunmadığı durumları, belirli bir aday etkenler listesine göre karşılaştırarak, bu listeden sonucun nedeni olamayacak etkenleri eleyen yöntemlerdir; uyum yöntemi, sonucun bulunduğu durumların ortak olarak paylaştığı tek etkeni arar; fark yöntemi, yalnızca bir etkende ayrılan ve birinde sonucun bulunduğu, ötekinde bulunmadığı iki durumu karşılaştırır; birleşik yöntem, ikisini birlikte kullanır; artıklar yöntemi, bir sonucun bilinen nedenlerle açıklanan kısmını çıkarıp kalanı kalan etkenlere bağlar; eşlik eden değişimler yöntemi, bir etkenin derecesiyle sonucun derecesinin birlikte değişip değişmediğine bakar; bu yöntemler, keşif değil eleme araçlarıdır: aday listesi önceden verilmelidir ve yöntemler yalnızca bu listenin içinde karar verir; iki varsayıma dayanırlar: listenin bütün ilgili etkenleri içerdiği ve sonucun tek bir nedeni olduğu; bu varsayımlar çiğnendiğinde, özellikle hesaba katılmamış bir karışan etken ya da birden fazla neden bulunduğunda, yöntemler yanlış sonuç verebilir; fark yöntemi, iki durumun aday dışında gerçekten benzer olduğundan emin olunabildiği ölçüde en güçlüsüdür ve bu benzerliği güvence altına almanın en iyi yolu, durumları karşılaştırılacak biçimde kendimiz düzenlemektir.

Sıfır noktası

Bir öğrenci bir nedeni bulmaya çalıştığında, çoğu zaman sonucun bulunduğu durumlara bakar ve onların ortak özelliğini arar. Selin'in beş el yazması bunun bir örneğiydi: beşinin ortak tek özelliği bir süsleme motifiydi ve bu motif, o on yılın işareti gibi görünüyordu. Bu arama, Mill'in uyum yönteminin gündelik biçimidir. Ama Kerem'in fark ettiği gibi, arama yalnızca listeye yazılan özellikler arasında yapılmıştı; listeye yazılmayan bir ortak özellik, aynı atölye, gözden kaçmıştı.

Mill'in yöntemleri, bu türden aramaları sistemli kılmaya çalışır. Her yöntem, belirli bir karşılaştırma ister ve bu karşılaştırmadan belirli bir sonuç çıkarır. Uyum yöntemi, sonucun bulunduğu birden fazla durumu karşılaştırır: bu durumlar yalnızca bir etkende uyuşuyorsa, o etken sonucun nedeni ya da nedeninin bir parçasıdır. Fark yöntemi, sonucun bulunduğu bir durumu, bulunmadığı bir durumla karşılaştırır: iki durum yalnızca bir etkende ayrılıyorsa, o etken sonucun nedeni ya da nedeninin vazgeçilmez bir parçasıdır.

Bu yöntemlerin ortak bir yapısı vardır: hepsi eleme yoluyla çalışır. Uyum yönteminde, sonucun bulunduğu bir durumda bulunmayan her etken, sonucun zorunlu bir nedeni olamaz ve elenir. Fark yönteminde, iki durumda da bulunan her etken, sonucun bulunup bulunmamasındaki farkı açıklayamaz ve elenir. Geriye kalan etken, nedendir. Ama eleme, yalnızca başta yazılan listenin içinde yapılabilir. Listede olmayan bir etken, ne elenebilir ne seçilebilir.

Görüşler ve pozisyonlar

Mill'in yöntemlerinin ne başardığı konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, keşif görüşüdür. Buna göre Mill'in yöntemleri, doğadaki nedensel bağlantıları keşfetmenin yöntemleridir. Gözlemler yeterince dikkatle kaydedilip yöntemler doğru uygulandığında, nedenler kendiliğinden ortaya çıkar; yöntemler, deneysel bilimin mantığıdır.

İkinci görüş, eleme görüşüdür. Buna göre Mill'in yöntemleri, bir aday nedenler listesi içinde, nedeni olamayacak adayları eleyen araçlardır. Aday listesi yöntemlerden gelmez; bilgiden, sezgiden ve varsayımlardan gelir. Yöntemler, bu listenin içinde karar verir ve listenin eksik olup olmadığını söyleyemez.

Üçüncü görüş, düzenlenmiş karşılaştırma görüşüdür. Buna göre Mill'in yöntemlerinin gücü, karşılaştırılan durumların birbirine ne ölçüde benzediğine bağlıdır ve bu benzerlik, gözlemle bulunan durumlarda çoğu zaman güvence altında değildir. Yöntemlerin en güvenilir biçimi, durumları kendimizin düzenlediği deneylerdir: iki durumu, aday dışında her bakımdan aynı olacak biçimde kurmak.

Bu ders ikinci ve üçüncü görüşü birlikte temel alır. Birinci görüş, yöntemlerin nedenleri bulmaya yardım ettiğini doğru görür, ama Selin'in beş el yazmasında görüldüğü gibi, yöntemlerin listeye yazılmayan bir etkeni hiçbir zaman bulamayacağını gözden kaçırır. İkinci görüş, yöntemlerin sınırını doğru çizer; üçüncü görüş, bu sınırın içinde yöntemleri en güçlü kılan koşulu gösterir.

Argümanın yapısı

Mill yöntemleriyle bir nedensel iddiayı sınamak için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, aday etkenlerin listesini açıkça yazmaktır. Sınayan, sonucun nedeni olabilecek bütün etkenleri, bilgisine, önceki araştırmalara ve sezgisine dayanarak bir listeye yazar. Liste, yöntemlerin çalışacağı alanın sınırıdır ve bu sınır, açıkça yazılmalıdır.

İkinci adım, sonuca uygun yöntemi seçip gereken karşılaştırmayı kurmaktır. Sınayan, yalnızca sonucun bulunduğu durumlara erişebiliyorsa uyum yöntemini; sonucun bulunduğu ve bulunmadığı benzer durumlara erişebiliyorsa fark yöntemini; bir sonucun bilinen nedenlerle kısmen açıklandığını biliyorsa artıklar yöntemini; etkenin ve sonucun dereceleri ölçülebiliyorsa eşlik eden değişimler yöntemini seçer.

Üçüncü adım, listenin dışında kalan etkenleri, özellikle karışan etkenleri, aramaktır. Sınayan, seçilen etkenle birlikte bulunan ve sonucu asıl doğurabilecek başka bir etken olup olmadığını sorar. Kerem'in atölyesi, Selin'in listesinin dışında kalan ve motifle birlikte bulunan bir etkendi.

Dördüncü adım, sonucu, dayandığı varsayımlarla birlikte yazmaktır. Sınayan, sonucu, hangi aday listesine, hangi yönteme ve hangi benzerlik varsayımına dayandığını açıkça yazarak kaydeder.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Mill yöntemlerini ciddiye alan düşünce şu cevabı verebilir. Mill'in yöntemleri, bir sonucun bulunduğu ve bulunmadığı durumları bir aday etkenler listesine göre karşılaştırarak, nedeni olamayacak etkenleri eleyen yöntemlerdir; uyum yöntemi ortak etkeni, fark yöntemi tek farklı etkeni, birleşik yöntem ikisini birlikte, artıklar yöntemi bilinen nedenlerden sonra kalanı, eşlik eden değişimler yöntemi birlikte değişen dereceleri arar. Bu yöntemler keşif değil eleme araçlarıdır: aday listesi başka bir yerden gelmelidir ve yöntemler listenin eksik olup olmadığını söyleyemez. İki varsayıma dayanırlar: listenin bütün ilgili etkenleri içerdiği ve sonucun tek bir nedeni olduğu; karışan etkenler ve nedenlerin çokluğu bu varsayımları çiğner. Fark yöntemi, karşılaştırılan durumların aday dışında benzer olduğundan emin olunabildiği ölçüde en güçlüsüdür; bu benzerlik en iyi, durumları kendimiz düzenleyerek, ya da Snow'un yaptığı gibi, grupların kendi tercihleriyle ayrışmadığı doğal düzenlemeler bularak güvence altına alınır.

Açık kalan sorular

Herschel ve Mill, nedenleri karşılaştırmayla bulmanın kurallarını, bir nedenin sonucuyla değişmez bir bağlantısı olduğu varsayımına dayandırdı. Ama pek çok nedensel ilişki, örneğin bir ilacın bir hastayı iyileştirmesi, değişmez değil, olasılıklıdır. Mill'in yöntemleri olasılıklı nedensellik için nasıl yeniden yazılabilir?

Snow'un karşılaştırması, deney yapılamayan bir durumda, doğal bir düzenlemenin fark yöntemine yakın bir güç verebildiğini gösterdi. Ama iki grubun başka bakımlardan benzer olduğu, her zaman bir varsayımdır. Gözlemle bulunan bir karşılaştırma, düzenlenmiş bir deneyin gücüne ne ölçüde yaklaşabilir? Bunu belirleyen ölçüt nedir?

Lina'nın solan mürekkepleri, nedenlerin çokluğunun uyum yöntemini yanılttığını gösterdi. Ama bir sonucun kaç farklı nedeni olduğu, çoğu zaman araştırmanın başında bilinmez. Bir araştırmacı, bir sonucun tek bir nedeni mi yoksa birden fazla nedeni mi olduğunu, yöntemlerden önce nasıl bilebilir?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Mill'in yöntemleri, bir sonucun bulunduğu ve bulunmadığı durumları bir aday etkenler listesine göre karşılaştırarak nedeni olamayacak etkenleri eleyen yöntemlerdir; uyum, fark, birleşik, artıklar ve eşlik eden değişimler yöntemleri, her biri başka bir karşılaştırma ister.

Herschel'in Hazırlık Söylevi karşılaştırmaya dayanan neden bulma kurallarının Mill'den önce düşünüldüğünü, Mill'in Mantık Sistemi bu kuralları beş yöntem olarak düzenleyip sınırlarını tartıştığını, Snow'un kolera çalışması ise fark yönteminin doğal bir düzenlemeyle, deney yapılmadan, güçlü bir sonuç verebileceğini gösterdi.

Bir nedensel iddia Mill yöntemleriyle dört adımda sınanır: aday etkenlerin listesini açıkça yazmak, uygun yöntemi seçip karşılaştırmayı kurmak, listenin dışında kalan karışan etkenleri aramak ve sonucu dayandığı varsayımlarla birlikte yazmak.

Yöntemlerin hiçbir şey keşfetmediği, karışan etkenlerin ve nedenlerin çokluğunun yöntemleri yanılttığı ve eşlik eden değişimin nedensellik olmadığı itirazları, yöntemlerin aday üretmek için değil sınamak için olduğunu, fark yönteminin bu zayıflıklara uyum yönteminden daha dayanıklı olduğunu ve eşlik eden değişimin bir kanıt değil bir aday işareti olduğunu gördüğümüzde cevaplanabilir.

Bu yüzden bir nedeni bulmaya çalışmak, önce hangi adaylar arasında aradığımızı yazmak, karşılaştırdığımız durumların aday dışında gerçekten benzer olup olmadığını sormak ve sonucun birden fazla nedeni olabileceğini baştan hesaba katmaktır.

Sonraki derse köprü

Mill yöntemlerine yöneltilen birinci itiraz, grubu bir soruyla baş başa bıraktı: aday etkenlerin listesi nereden geliyordu? Selin'in listesine atölye, Kerem hatırlatana kadar girmemişti; Tolga'nın listesine kâğıt fiyatı, bir belgeyle karşılaşana kadar girmemişti. Snow'un listesinde kirli su, onun önerdiği bir hipotezdi; çoğu hekim o dönemde kötü havayı daha olası bir aday sayıyordu.

Defne, bir hastanın belirtileriyle karşılaştığında, önce bu belirtileri açıklayabilecek hastalıkları düşündüğünü, sonra bunları tetkiklerle sınadığını söylüyor. Barış, bir dedektifin ya da bir soruşturmacının, bir olayın izlerinden en iyi açıklamayı nasıl seçtiğini merak ediyor. Kerem, raporun kendisinin de, üç tanığın ortak okumalarını açıklayan en iyi hipotez olarak, müstensihin tek bir kaynağı kopyaladığı hipotezini sunduğunu fark ediyor.

Bir sonraki ders bu soruya dönüyor. En iyi açıklamaya çıkarım dersi, gözlenen olguları açıklayabilecek hipotezlerin nasıl önerildiğini, bu hipotezler arasından hangisinin en iyi açıklama olarak seçileceğini ve bir hipotezin en iyi açıklama olmasının onun doğru olduğunu düşünmek için ne ölçüde bir neden verdiğini soruyor.