Açık düzeltme

Açılış sahnesi

Rapor, komitenin sayfasında yayımlandıktan iki hafta sonra, Selin onu yeniden okurken bir hata buluyor. Raporun el yazması bölümü, bölgesel incelemenin el yazmasının kâğıdını belirli bir yüzyıla tarihlediğini söylüyor. Ama inceleme, kâğıdın bir sonraki yüzyılın başına ait olabileceğini de açıkça belirtmişti ve raporun cümlesi bu olasılığı atlıyordu. Grup, seçici aktarma üzerine konuşurken incelemenin sonuç paragrafını rapora eklemişti; ama bulgular bölümündeki bu cümleyi düzeltmeyi unutmuştu. Hata raporun ana sonucunu değiştirmiyordu: rapor, el yazmasının tarihinin tartışmalı olduğunu söylüyordu ve bu doğruydu. Ama raporu okuyan biri, kâğıdın tarihine dair bu cümleden, el yazmasının eski olduğu görüşüne gereğinden fazla güvenebilirdi.

Tolga, raporun zaten yayımlandığını ve kimsenin bu ayrıntıyı fark etmeyebileceğini söylüyor; cümle, komitenin sayfasındaki dosyada sessizce düzeltilebilirdi. Kerem ise, yayınevinin konuk yazarın özdeyişi için bir düzeltme notu eklemeye söz verdiğini hatırlatıyor ve grubun kendisinden daha azını beklemenin tutarsız olacağını söylüyor. Deniz, bir hatayı açıkça kabul etmenin raporun güvenilirliğini zayıflatıp zayıflatmayacağını soruyor. Lina ise yayınevinden gelen düzeltme notunu gösteriyor: not, yalnızca "kaynak bilgisi güncellenmiştir" diyordu. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Kaynak, Atıf ve Araştırma Etiği kursunda, bir araştırmacının yayımlanmış bir çalışmasındaki bir hatayı nasıl ve ne zaman düzeltmesi gerektiğini, bir düzeltme ile bir geri çekme arasındaki farkı ve bir hatayı açıkça kabul etmenin bir araştırmacının güvenilirliğini nasıl etkilediğini soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce bu dersin yerini belirleyelim. Felsefi Diyalog ve Tartışma kursunun görüş değiştirme dersi, bir konuşmacının bir tartışmada görüşünü değiştirdiğinde bunu dinleyenlere nasıl bildireceğini, yani bir güncelleme bildirimini ele aldı. Bu kursun kaynak uydurma dersi ise bir yayınevinin bir hatayı bir sonraki baskıda düzeltmeye söz verdiğini gösterdi. Bu ders, bu iki sorunun kesiştiği yere bakıyor: bir çalışma yayımlandıktan, yani okurlarına ulaştıktan ve belki başka çalışmalara kaynak olduktan sonra, onda bulunan bir hata nasıl düzeltilir? Bir tartışmadaki görüş değişiminden farklı olarak, yayımlanmış bir çalışma sabit bir metindir ve başkaları ona atıf yapmıştır; bu yüzden onun düzeltilmesi, yalnızca yazarın değil, metne güvenen bütün okurların sorunudur.

Sonra üç kaynağa bakacağız. Yayın Etiği Komitesi, 2009'da yayımladığı geri çekme rehberinde, bir yayındaki bir sorunun ağırlığına göre bir düzeltme, bir kaygı bildirimi ya da bir geri çekme yapılmasını önerir. Kimyacı Frances Arnold, 2020'nin başında, bir yıl önce bir bilim dergisinde yayımladığı bir makalenin sonuçlarının yeniden üretilemediğini açıklayarak makaleyi geri çeker ve bunu kamuya açık bir biçimde duyurur. Daniele Fanelli ise 2013'te, bilimsel yayınlardaki geri çekmelerin artmasının, çoğunlukla bilimin daha kötüye gittiğinin değil, hataların daha iyi yakalandığının bir işareti olduğunu savunur.

Ardından üç itirazı tartacağız: sessiz bir düzeltmenin yeterli olduğu, bir hatayı açıkça kabul etmenin bir araştırmacının güvenilirliğini zayıflattığı ve her küçük hata için bir düzeltme yayımlamanın gereksiz olduğu itirazları.

Sonda, yayımlanmış bir çalışmadaki bir hatayı düzeltmenin dört adımını göstereceğiz: hatanın okurun yargısını etkileyip etkilemediğini belirlemek, hatanın ağırlığına göre bir düzeltme, bir kaygı bildirimi ya da bir geri çekme arasında seçim yapmak, düzeltmeyi ne olduğunu, neyin doğru olduğunu ve sonuçları etkileyip etkilemediğini söyleyen açık bir notla yayımlamak ve özgün metni silmeden düzeltmeyle birlikte erişilebilir tutmak.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir araştırmacı yayımlanmış bir çalışmasındaki bir hatayı nasıl ve ne zaman düzeltmelidir, bir düzeltme ile bir geri çekme arasındaki fark nedir ve bir hatayı açıkça kabul etmek bir araştırmacının güvenilirliğini nasıl etkiler?

Ölçülü iddiam şu: bir çalışma yayımlandıktan sonra, onun okurları ve ona atıf yapan başka çalışmalar, onun doğruluğuna güvenir; bu yüzden bir araştırmacı, yayımlanmış bir çalışmasında okurun yargısını etkileyebilecek bir hata bulduğunda, onu açıkça düzeltmekle yükümlüdür; sessiz bir düzeltme, hatayı düzeltir ama hatalı metni okumuş ya da ona atıf yapmış okurlara hiçbir şey söylemez ve bu yüzden bir açık düzeltmenin yerini tutmaz; düzeltmenin biçimi, hatanın ağırlığına göre seçilir: çalışmanın bir kısmını etkileyen bir hata bir düzeltme notu, çalışmanın bulgularının güvenilirliği hakkında henüz kesinleşmemiş ciddi bir şüphe bir kaygı bildirimi, çalışmanın temel bulgularını ya da sonuçlarını geçersiz kılan bir hata ise bir geri çekme gerektirir; ve bir hatayı açıkça kabul etmek, kısa vadede bir araştırmacıya bedel ödetebilir, ama uzun vadede onun ve bir alanın güvenilirliğinin dayandığı temeldir.

Sıfır noktası

Bir öğrenci bir ödevde bir hata yaptığını fark ettiğinde, ödev henüz teslim edilmemişse onu düzeltir ve kimseye söylemez. Bu, doğru bir davranıştır: taslak, yazarın kendi çalışma alanıdır ve orada yapılan düzeltmeler kimseyi ilgilendirmez. Ama bir çalışma yayımlandığında, bu durum değişir. Yayımlanmış bir çalışma artık yalnızca yazarına ait değildir: onu okuyanlar, ondan öğrendiklerini kendi düşüncelerine katmış, ona atıf yapanlar onu kendi çalışmalarına bir dayanak olarak almıştır. Yayımlanmış bir çalışmadaki bir hata, yazarın sessizce düzeltebileceği bir taslak hatası değil, bu okurların ve bu çalışmaların da içinde bulunduğu bir hatadır.

Bu yüzden yayımlanmış bir hatanın düzeltilmesi, iki ayrı işi birden görür. Birincisi, metni düzeltir: bundan sonra okuyanlar doğru bilgiye ulaşır. İkincisi, hatayı daha önce okumuş olanlara bir şey söyler: okudukları metnin bir yerinin yanlış olduğunu, neyin doğru olduğunu ve bunun onların vardığı sonuçları etkileyip etkilemediğini. Sessiz bir düzeltme yalnızca birinci işi görür. Açık bir düzeltme ikisini birden görür.

Görüşler ve pozisyonlar

Yayımlanmış bir çalışmadaki bir hatanın nasıl ele alınacağı konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, sessiz düzeltme görüşüdür. Buna göre bir yazar, yayımlanmış bir çalışmasında bir hata bulduğunda, eğer mümkünse, çalışmanın metnini düzeltir ve bunu ayrıca duyurmaz. Önemli olan, bundan sonra okuyanların doğru bilgiye ulaşmasıdır; hatayı duyurmak, okurların dikkatini gereksiz yere hataya çeker ve yazarın itibarını zedeler.

İkinci görüş, her hata için geri çekme görüşüdür. Buna göre yayımlanmış bir çalışmada bir hata bulunduğunda, çalışma bütünüyle geri çekilmelidir. Bir hata içeren bir çalışmanın geri kalanına da güvenilemez; okurlar, çalışmanın hangi kısmının doğru olduğunu bilemez.

Üçüncü görüş, orantılı açık düzeltme görüşüdür. Buna göre bir hata, okurun yargısını etkileyebiliyorsa, her zaman açıkça düzeltilir; ama düzeltmenin biçimi hatanın ağırlığına göre seçilir. Çalışmanın bir kısmını etkileyen bir hata bir düzeltme notu, çalışmanın güvenilirliği hakkında kesinleşmemiş ciddi bir şüphe bir kaygı bildirimi, çalışmanın temel bulgularını geçersiz kılan bir hata ise bir geri çekme gerektirir. Her durumda özgün metin silinmez; düzeltme onunla birlikte görünür.

Bu ders üçüncü görüşü temel alır. Birinci görüş, bundan sonra okuyanların doğru bilgiye ulaşmasının önemli olduğunu doğru görür, ama hatalı metni zaten okumuş ya da ona atıf yapmış olanları hesaba katmaz. İkinci görüş, bir hatanın bir çalışmanın güvenilirliğini sarsabileceğini doğru görür, ama küçük bir hatanın, çalışmanın geri kalanı güvenilirken bütün çalışmayı geçersiz kılmadığını ve her hatayı bir geri çekmeyle karşılamanın, araştırmacıları hatalarını bildirmekten caydıracağını göz ardı eder.

Argümanın yapısı

Yayımlanmış bir çalışmadaki bir hatayı düzeltmek için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, hatanın okurun yargısını etkileyip etkilemediğini belirlemektir. Yazar, hatanın çalışmanın sonuçlarını değiştirip değiştirmediğini, bir okurun hatalı bilgiden yanlış bir sonuca varıp varamayacağını ve hatalı bilgiye başka çalışmaların dayanmış olup olamayacağını sorar. Bir yazım hatası ya da okurun yargısını hiçbir biçimde etkilemeyen bir biçim hatası, bir düzeltme notu gerektirmeyebilir.

İkinci adım, hatanın ağırlığına göre bir düzeltme, bir kaygı bildirimi ya da bir geri çekme arasında seçim yapmaktır. Hata çalışmanın bir kısmını etkiliyorsa ve geri kalanı güvenilirse bir düzeltme notu; çalışmanın güvenilirliği hakkında ciddi ama kesinleşmemiş bir şüphe varsa bir kaygı bildirimi; hata çalışmanın temel bulgularını ya da sonuçlarını geçersiz kılıyorsa bir geri çekme seçilir.

Üçüncü adım, düzeltmeyi açık bir notla yayımlamaktır. Not, neyin yanlış olduğunu, neyin doğru olduğunu, hatanın nasıl fark edildiğini ve düzeltmenin çalışmanın sonuçlarını etkileyip etkilemediğini, açık ve anlaşılır bir dille söyler.

Dördüncü adım, özgün metni silmeden düzeltmeyle birlikte erişilebilir tutmaktır. Yazar, hatalı metni ortadan kaldırmaz; düzeltme notunu özgün çalışmaya bağlar, böylece hatalı metni daha önce okumuş ya da ona atıf yapmış biri, neyin değiştiğini görebilir.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Açık düzeltmeyi ciddiye alan düşünce şu cevabı verebilir. Yayımlanmış bir çalışmanın okurları ve ona atıf yapan başka çalışmalar, onun doğruluğuna güvenir; bu yüzden bir araştırmacı, okurun yargısını etkileyebilecek bir hata bulduğunda, onu açıkça düzeltir. Sessiz bir düzeltme, geçmişi yeniden yazar ve hatalı metni okumuş olanlara hiçbir şey söylemez; açık bir düzeltme ise geçmişi korur ve onu düzeltir. Düzeltmenin biçimi, hatanın ağırlığına göre bir düzeltme notu, bir kaygı bildirimi ya da bir geri çekme olarak seçilir ve her durumda neyin yanlış, neyin doğru olduğunu ve düzeltmenin sonuçları etkileyip etkilemediğini açıkça söyler. Bir hatayı açıkça kabul etmek, bir araştırmacının güvenilirliğini zayıflatmaz; onun güvenilirliğinin dayandığı temeldir.

Açık kalan sorular

Yayın Etiği Komitesi'nin rehberi, bir geri çekmenin hem dürüst bir hatadan hem de bir suistimalden kaynaklanabileceğini söyledi. Ama bir geri çekme, okurların gözünde çoğu zaman bir suistimal işareti olarak görülür. Dürüst bir hatadan kaynaklanan bir geri çekme ile bir suistimalden kaynaklanan bir geri çekme, okura farklı biçimlerde mi bildirilmelidir? Aynı adın iki farklı durum için kullanılması, araştırmacıları dürüst hatalarını bildirmekten caydırır mı?

Arnold, hatanın kaynağının makalenin ilk yazarının eksik kayıtları olduğunu açıkladı, ama kendisinin de makale gönderilirken işini gereken özenle yapmadığını kabul etti. Bir ortak çalışmada bir hata bulunduğunda, sorumluluk yazarlar arasında nasıl paylaşılır? Yazar emeği üzerine düşündüklerimiz, bir hatanın sorumluluğunun, katkının kendisi gibi, katkı beyanında gösterilen rollere göre dağıtılabileceğini mi düşündürür, yoksa her yazarın bütün çalışmanın sorumluluğunu taşıması gerektiğini mi?

Lina'nın iki not karşılaştırması, bir düzeltme notunun bir hatayı örtmek için de kullanılabileceğini gösterdi. Bir yazar ya da bir yayınevi, bir hatayı bildiriyormuş gibi görünen ama okura neyin yanlış olduğunu söylemeyen bir not yayımladığında, bu bir düzeltme midir, yoksa bir düzeltme görüntüsü altında sürdürülen bir sessizlik midir? Bir düzeltme notunun dürüstlüğü nasıl değerlendirilebilir?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Yayımlanmış bir çalışmanın okurları ve ona atıf yapan çalışmalar onun doğruluğuna güvenir; bu yüzden bir araştırmacı, okurun yargısını etkileyebilecek bir hata bulduğunda onu açıkça düzeltir, çünkü sessiz bir düzeltme geçmişi yeniden yazar ve hatalı metni okumuş olanlara hiçbir şey söylemez.

Yayın Etiği Komitesi'nin rehberi bir sorunun ağırlığına göre bir düzeltme, bir kaygı bildirimi ya da bir geri çekme gerektiğini, Arnold'un duyurusu bir hatanın en saygın araştırmacı tarafından da açıkça kabul edilebildiğini ve bunun güvenilirliği güçlendirebildiğini, Fanelli'nin çözümlemesi ise düzeltmelerin görünürlüğünün bir alanın kendi hatalarını düzeltme yeteneğinin işareti olabileceğini gösterdi.

Yayımlanmış bir hata dört adımla düzeltilir: hatanın okurun yargısını etkileyip etkilemediğini belirlemek, hatanın ağırlığına göre düzeltmenin biçimini seçmek, neyin yanlış ve neyin doğru olduğunu söyleyen açık bir not yayımlamak ve özgün metni silmeden düzeltmeyle birlikte erişilebilir tutmak.

Sessiz düzeltmenin yettiği, hata kabulünün güvenilirliği zayıflattığı ve her küçük hata için düzeltmenin gereksiz olduğu itirazları, sessiz düzeltmenin geçmişi yeniden yazdığını, güvenilirliğin hiç hata yapmamaktan değil hataları düzeltmekten geldiğini ve ölçütün hatanın büyüklüğü değil okurun yargısına etkisi olduğunu gördüğümüzde cevaplanabilir.

Bu yüzden bir hatayı açıkça düzeltmek, yayımlanmış bir çalışmanın okurlarına karşı sorumluluğun, çalışma yayımlandıktan sonra da sürdüğünü kabul etmektir.

Sonraki derse köprü

Ece, düzeltme notunu eklerken raporun öteki bölümlerini de bir kez daha okuyor ve başka türden bir sorunla karşılaşıyor. Raporun atıf ve dürüstlük bölümü, Mert'in komite notuna dayanıyordu ve burs komitesine gelen başvuru mektubundaki intihal olayını anlatıyordu. Bölümde başvuranın adı yoktu; ama başvurunun hangi dönemde yapıldığı, başvuranın hangi bölümde okuduğu, mektubun hangi internet sitesinden cümleler aldığı ve komitenin başvurandan mektubu yeniden yazmasını istediği ayrıntılı olarak anlatılıyordu. Ece, başvuranın bölümündeki birinin, bu ayrıntılardan onun kim olduğunu kolayca çıkarabileceğini fark ediyor. Mert, başvurandan bu olayın bir raporda anlatılması için hiç izin almadıklarını hatırlıyor. Defne ise raporda kendi anlattığı vaka raporu hikâyesinin de, hastanın alışılmadık belirtilerini tanıyan birinin onu tanıyabileceği ayrıntılar içerip içermediğini soruyor.

Bir araştırmada kullanılan bilgilerin bir kısmı, başka insanların hayatlarına dair bilgilerdir. Bir kişinin adı gizlense bile, ayrıntıların bir araya gelmesi onu tanınabilir kılabilir; ve bir kişi hakkındaki bilgiyi bir araştırmada kullanmak, o kişinin rızasını ve korunmasını gerektiren bir sorumluluk doğurur.

Bir sonraki ders bu soruya dönüyor. Veri mahremiyeti dersi, bir araştırmada kişilere dair bilgilerin nasıl korunacağını, bir kişinin adı gizlense bile nasıl tanınabilir kalabileceğini, bir kişi hakkındaki bilgiyi kullanmak için ne zaman rıza gerektiğini ve bir araştırmacının bilginin değeri ile kişinin korunması arasında nasıl bir denge kuracağını soruyor.