Ansiklopedi

Açılış sahnesi

Selin, grubun Hint okulu üzerine iki ansiklopedi maddesi buluyor. Birincisi, herkesin kullandığı genel bir ansiklopedide, okulu yarım sayfada anlatan imzasız bir madde. Madde okulun kurucusunu, temel metnini ve karma üzerine görüşünü birkaç cümleyle özetliyor; eleştirel edisyondaki iki okunuştan, iki monografi arasındaki anlaşmazlıktan ya da el yazması tartışmasından hiç söz etmiyor. İkincisi, alanın uzmanlarınca yazılan bir felsefe ansiklopedisinde, yirmi sayfalık imzalı bir madde. Madde okulun tarihini, başlıca düşünürlerini ve tartışmalı noktalarını anlatıyor ve sonunda iki sayfalık bir kaynakça veriyor: grubun okuduğu iki monografi de, üç makale de orada.

Selin, ikinci maddenin tam aradığı şey olduğunu söylüyor: birkaç sayfada genel bir tablo ve okura hangi kaynaklara bakacağını gösteren bir liste. Ama Kerem, maddenin yazarının adını tanıyor: bu yazar, grubun okuduğu ikinci monografinin yazarı. Madde, okulun karma görüşünü anlatırken, yazarın kendi monografisindeki yoruma, yani karmanın bir Tanrı tarafından yönetildiği yoruma daha çok yer veriyor. Kerem, ansiklopedinin tarafsız bir özet sunduğunu sandıklarını, ama bu maddenin de bir yazarı ve bir bakışı olduğunu söylüyor. Mert ise, burs komitesindeki hocanın ansiklopedi önerisi ile ödevlerde ansiklopediye atıf yapılmaması uyarısının nasıl bir arada doğru olabileceğini soruyor. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Kaynak, Atıf ve Araştırma Etiği kursunda, bir ansiklopedi maddesinin bir araştırmada nasıl bir kaynak olduğunu, genel bir ansiklopedi ile bir uzman ansiklopedisinin nasıl ayrıldığını ve bir maddenin bir araştırmanın başlangıç noktası olarak nasıl kullanılıp nerede bırakılacağını soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce bu dersin yerini belirleyelim. Bu kursun monografi dersi, bir konuyu kapsamlı biçimde inceleyen kitapların bir yorum tezi taşıdığını, makale dersi ise bir makalenin tek bir soruya bir katkı iddiasıyla girdiğini ve değerinin bir tartışma zinciri içinde anlaşıldığını gösterdi. Bu ders, bir konunun genel tablosunu sunan kaynaklara bakıyor: bir ansiklopedi maddesi ne işe yarar, hangi ansiklopedi hangi işi görür ve bir araştırmacı bir maddeden ne zaman ayrılıp birincil eserlere, monografilere ve makalelere geçmelidir?

Sonra üç kaynağa bakacağız. Denis Diderot ve Jean le Rond d'Alembert, 1751'den başlayarak yayımladıkları Ansiklopedi'de, bilginin bütününü bir düzen içinde sunmayı amaçlar; ama bu düzen, editörlerin bakışını da taşır. Paul Edwards'ın editörlüğünde 1967'de yayımlanan Felsefe Ansiklopedisi, alanın uzmanlarınca yazılmış imzalı maddeleri ve her maddenin sonundaki kaynakçayı bir felsefe başvuru eserinin temel biçimi hâline getirir. Edward Zalta'nın 1995'te başlattığı Stanford Felsefe Ansiklopedisi ise maddelerin yazarları tarafından sürekli güncellendiği ve eski sürümlerin arşivde saklandığı bir çevrimiçi başvuru eseri kurar.

Ardından üç itirazı tartacağız: ansiklopedinin tarafsız bir özet olduğu, ansiklopediye hiç atıf yapılmaması gerektiği ve uzman ansiklopedisinin monografilerin yerini tutabileceği itirazları.

Sonda, bir araştırmada bir ansiklopedi maddesini kullanmanın dört adımını göstereceğiz: ansiklopedinin türünü ve maddenin yazarını öğrenmek, maddenin tarihini ve hangi sürümün okunduğunu not etmek, maddenin tartışmalı noktaları nasıl sunduğuna bakmak ve maddenin kaynakçasından birincil eserlere, monografilere ve makalelere geçmek.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir araştırmada bir ansiklopedi maddesi nasıl bir kaynaktır, genel bir ansiklopedi ile bir uzman ansiklopedisi nasıl ayrılır ve bir madde bir araştırmanın başlangıç noktası olarak nasıl kullanılıp nerede bırakılır?

Ölçülü iddiam şu: bir ansiklopedi maddesi, bir konunun genel tablosunu kısa bir biçimde sunan ve okuru o konudaki başlıca kaynaklara yönlendiren bir başvuru metnidir; genel bir ansiklopedinin imzasız ve kısa maddesi, bir konuyla ilk tanışmada işe yarar ama bir araştırmada kaynak olarak gösterilmez; bir uzman ansiklopedisinin imzalı maddesi ise alanı bilen bir yazarın, çoğu zaman editörlerce değerlendirilmiş bir özetidir ve bir araştırmada, yazarı, tarihi ve sürümüyle birlikte kaynak gösterilebilir; ama her madde, yazarının bakışını taşır ve bir araştırmacı, maddeyi bir yol haritası olarak kullanıp onun kaynakçasından birincil eserlere, monografilere ve makalelere geçtiğinde onu doğru yerde bırakmış olur.

Sıfır noktası

Bir öğrenci, yeni bir konuya başladığında çoğu zaman önce bir ansiklopediye bakar. Bu, kötü bir alışkanlık değildir: bir ansiklopedi maddesi, bir konunun temel terimlerini, başlıca adlarını ve kabaca tarihini birkaç sayfada verir. Öğrenci, bu tablo olmadan bir monografiye ya da bir makaleye girdiğinde, onların gönderme yaptığı şeyleri tanıyamaz.

Ama ansiklopedi sözcüğü çok farklı şeyleri adlandırır. Bir yanda, her konuyu kapsamaya çalışan ve maddeleri çoğu zaman imzasız olan genel ansiklopediler vardır. Öte yanda, yalnızca felsefe gibi tek bir alanı kapsayan ve maddeleri o alanın uzmanlarınca yazılıp imzalanan uzman ansiklopedileri vardır. İkisi de bir konunun genel tablosunu sunar, ama biri bir konuyla ilk tanışma için, öteki bir araştırmanın başlangıcı için yazılmıştır.

Bu ayrımın yanında, her ansiklopedinin paylaştığı bir özellik de vardır: hiçbir madde bir konuyu bütünüyle ve hiçbir seçim yapmadan anlatamaz. Bir madde, sınırlı bir yerde, neyin önemli olduğuna, neyin tartışmalı sayılacağına ve neyin dışarıda kalacağına karar verir. Bu kararı kimin verdiğini bilmek, maddeyi doğru okumanın ilk koşuludur.

Görüşler ve pozisyonlar

Bir araştırmada ansiklopedilerin yeri konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, tarafsız özet görüşüdür. Buna göre bir ansiklopedi maddesi, bir konuda genel kabul görmüş bilgileri tarafsız bir biçimde özetler. Madde bir yorumu değil, alanın ortak bilgisini sunar; bu yüzden bir araştırmacı, maddenin söylediklerini alanın ortak kanısı olarak kabul edebilir.

İkinci görüş, yasak kaynak görüşüdür. Buna göre bir ansiklopedi, bir araştırmada kaynak olarak gösterilmemelidir. Ansiklopediler ikincil kaynakların da özetidir; bir araştırmacı onlara ilk tanışma için bakabilir, ama çalışmasında yalnızca birincil eserlere, monografilere ve makalelere atıf yapmalıdır.

Üçüncü görüş, yol haritası görüşüdür. Buna göre bir ansiklopedi maddesi, bir araştırmanın başlangıcında bir yol haritası işlevi görür; ama her maddenin kaynak olarak değeri, ansiklopedinin türüne ve maddenin yazarına bağlıdır. Genel ansiklopedinin imzasız maddesi bir araştırmada kaynak gösterilmez; uzman ansiklopedisinin imzalı maddesi ise, yazarı, tarihi ve sürümüyle birlikte, bir uzmanın özeti olarak kaynak gösterilebilir. Her iki durumda da araştırmacı, maddenin kaynakçasından asıl kaynaklara geçer.

Bu ders üçüncü görüşü temel alır. Birinci görüş, bir maddenin alanın ortak bilgisini sunmaya çalıştığını doğru görür, ama maddelerin de bir yazarı olduğunu ve tartışmalı noktaları o yazarın bakışıyla sunduğunu hesaba katmaz. İkinci görüş, genel ansiklopedilerin bir araştırmada kaynak gösterilmemesi gerektiğini doğru görür, ama bir uzman ansiklopedisinin imzalı maddesinin, alanın bir uzmanının kendi adıyla verdiği bir özet olduğunu ve böyle bir özete atıf yapmanın bir monografiye atıf yapmaktan farklı olmadığını göz ardı eder.

Argümanın yapısı

Bir araştırmada bir ansiklopedi maddesini kullanmak için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, ansiklopedinin türünü ve maddenin yazarını öğrenmektir. Araştırmacı, ansiklopedinin her konuyu kapsayan genel bir eser mi, yoksa tek bir alanı kapsayan bir uzman eseri mi olduğuna bakar. Madde imzalı mı? İmzalıysa yazar kim ve bu konuda başka çalışmaları var mı?

İkinci adım, maddenin tarihini ve hangi sürümün okunduğunu not etmektir. Basılı bir ansiklopedide bu, baskının yılıdır; güncellenen bir çevrimiçi ansiklopedide ise maddenin son değiştirildiği tarih ve mümkünse okunan sürümün kalıcı adresidir.

Üçüncü adım, maddenin tartışmalı noktaları nasıl sunduğuna bakmaktır. Araştırmacı, maddenin bir konudaki farklı yorumlardan söz edip etmediğine, birini öne çıkarıp çıkarmadığına ve yazarın kendi çalışmalarına ne kadar yer verdiğine bakar.

Dördüncü adım, maddenin kaynakçasından asıl kaynaklara geçmektir. Araştırmacı, kaynakçada sıralanan birincil eserleri, monografileri ve makaleleri bulur ve araştırmasını onlara dayandırır; maddeye ise, ancak maddenin kendisine özgü bir değerlendirme ya da özet için atıf yapar.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Ansiklopediyi ciddiye alan düşünce şu cevabı verebilir. Bir ansiklopedi maddesi, bir konunun genel tablosunu sunan ve okuru başlıca kaynaklara yönlendiren bir başvuru metnidir. Genel ansiklopedinin imzasız maddesi ilk tanışma için işe yarar ama bir araştırmada kaynak gösterilmez; uzman ansiklopedisinin imzalı maddesi, yazarı, tarihi ve sürümüyle birlikte bir uzmanın özeti olarak kaynak gösterilebilir. Her madde, sınırlı bir yerde seçim yaptığı için yazarının bakışını taşır. Bir araştırmacı maddeyi bir yol haritası olarak kullanır, onun kaynakçasından birincil eserlere, monografilere ve makalelere geçer ve araştırmasının yükünü maddeye değil, o kaynaklara bindirir.

Açık kalan sorular

Diderot, maddeler arasındaki göndermeleri yerleşik önyargıları dolaylı yoldan sorgulamak için kullanılabilecek bir araç olarak görüyordu. Bir ansiklopedi, bir konunun genel kabul görmüş bilgisini sunmakla, o bilgiyi sorgulamak arasında nerede durmalıdır? Bir alanın ortak kanısı yanlışsa, bir ansiklopedi maddesinin görevi onu aktarmak mı, yoksa onu düzeltmek midir?

Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin maddeleri yazarları tarafından güncelleniyor. Bir madde, yazarı değiştiğinde ya da yeni bir yazar tarafından yeniden yazıldığında, aynı madde midir? Bir araştırmacı, bir maddenin iki farklı yazarın elinden çıkmış iki sürümüne aynı adla mı atıf yapmalıdır, yoksa her birini ayrı bir kaynak olarak mı saymalıdır?

Kerem'in yazar tespiti, uzman maddesinin yazarının aynı zamanda tartışmanın bir tarafı olduğunu gösterdi. Küçük bir alanda, bir konu hakkında madde yazabilecek uzmanların neredeyse hepsi o konudaki tartışmanın bir tarafıysa, bir ansiklopedi maddesini tartışmanın taraflarından biri dışında kim yazabilir? Bir tarafın yazdığı madde, karşı tarafın itirazlarıyla birlikte mi yayımlanmalıdır?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Bir ansiklopedi maddesi, bir konunun genel tablosunu kısa bir biçimde sunan ve okuru başlıca kaynaklara yönlendiren bir başvuru metnidir; genel ansiklopedinin imzasız maddesi ilk tanışma için, uzman ansiklopedisinin imzalı maddesi bir araştırmanın başlangıcı için yazılır.

Diderot ve d'Alembert'in ansiklopedisi bilgiyi bir araya toplamayı amaçlayan bir eserin bile düzenleme biçimiyle editörlerinin bakışını taşıdığını, Edwards'ın ansiklopedisi imzalı maddelerin ve kaynakçaların bir uzmanın sorumluluğunu taşıyan bir özet sunduğunu, Zalta'nın ansiklopedisi ise güncellenen bir maddenin eski sürümlerini saklamanın bir atfı sabitlediğini gösterdi.

Bir araştırmada bir madde dört adımla kullanılır: ansiklopedinin türünü ve yazarı öğrenmek, tarihi ve sürümü not etmek, tartışmalı noktaların sunuluşuna bakmak ve kaynakçadan asıl kaynaklara geçmek.

Ansiklopedinin tarafsız bir özet olduğu, ansiklopediye hiç atıf yapılmaması gerektiği ve uzman maddesinin monografinin yerini tuttuğu itirazları, sınırlı bir yerde seçim yapan her metnin bir bakış taşıdığını, imzalı bir uzman özetine atıf yapmamanın o özeti sahiplenmek olacağını ve maddenin kanıtları sıkıştırdığını gördüğümüzde cevaplanabilir.

Bu yüzden bir ansiklopedi maddesini kullanmak, onu bir kapı olarak okumak ve araştırmanın yükünü kapının açıldığı kaynaklara bindirmektir.

Sonraki derse köprü

Deniz, grubun toplantısına bir podcast bölümüyle geliyor. Bölüm, Hint okulunu geniş bir dinleyici kitlesine anlatıyor: sunucu, okulun karma görüşünü gündelik hayattan örneklerle açıklıyor ve konuk olarak çağırdığı bir yazar, okulun öğretisinin bugünkü bir yaşam tavsiyesine nasıl dönüştürülebileceğini anlatıyor. Deniz, bölümün grubun okuduğu her şeyden daha anlaşılır olduğunu ve okula ilgisini ilk kez bu bölümün uyandırdığını söylüyor. Ama Tolga, bölümde karmanın kendiliğinden işleyen bir yasa olarak, hiçbir tartışmadan söz edilmeden anlatıldığını ve konuk yazarın okulun metinlerinden hiçbirinin adını anmadığını fark ediyor. Selin ise aynı konuğun okul üzerine çok satan bir kitap yazdığını ve bu kitabın ne ansiklopedi maddesinin ne de monografilerin kaynakçasında yer aldığını söylüyor.

Bir konu, uzmanların yazdığı kaynakların yanında, geniş bir okur ve dinleyici kitlesine yönelik kitaplarda, dergi yazılarında ve yayınlarda da anlatılır. Bu kaynaklar bir konuya ilgi uyandırabilir, ama bir araştırmada nasıl bir yer tuttukları ayrı bir sorudur.

Bir sonraki ders bu soruya dönüyor. Popüler kaynak dersi, geniş bir kitleye yönelik kitapların, yazıların ve yayınların bir araştırmada nasıl bir kaynak olduğunu, bir popüler kaynağın bir uzman kaynağından nasıl ayrıldığını ve bir araştırmacının bir popüler kaynağı ne zaman kullanabileceğini ve ne zaman bırakması gerektiğini soruyor.