Mantık kontrolü

Açılış sahnesi

Ece'nin yazısı bitmiş görünüyor. On iki sayfa, bir giriş, üç bölüm ve bir sonuç. Ece yazıyı son bir kez baştan sona okumak için okuma grubuna getiriyor ve bu kez grup ondan bir şey istiyor: yazının yalnızca argümanını, yani her bölümün ana iddiasını ve onu destekleyen gerekçeyi, bir sayfaya çıkarmasını. Ece bunun kolay olacağını düşünüyor. Ama iskeleti çıkarırken bir şey fark ediyor: girişteki katkı cümlesi, Ece'nin ilk boynuzun örneği bağlamadığını "belirlenimci bağ işlev görmediği için" gösterdiğini söylüyor. Oysa üçüncü bölümün şimdiki hâli, bu nedeni artık kullanmıyor. Kavramsal ayrım dersinden sonra Ece dayanağını değiştirmişti: argüman şimdi zorunlu kılmak ile belirlemek arasındaki ayrıma dayanıyor.

Deniz, iskeleti okuduktan sonra bir tutarsızlık daha buluyor. Ece'nin ikinci bölümü Widerker'in ikilemini "işaret kararı zorunlu kılarsa" diye sunuyor, ama üçüncü bölümün ilk paragrafı hâlâ eski ifadeyi, yani "işaret kararla belirlenimci biçimde bağlıysa" ifadesini kullanıyor. Tolga, sonuç paragrafındaki kazanım cümlesinin de iki tür Frankfurt örneğinden söz ettiğini, ama Ece'nin eşzamanlı işaretli örneği bir önceki taslakta bölümden çıkardığını hatırlatıyor. Mert, bu tutarsızlıkların hiçbirinin Ece'nin dikkatsizliğinden gelmediğini, hepsinin yazının birçok turda, her turda bir parçası değiştirilerek yazılmasından doğduğunu söylüyor. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Felsefi Yazma kursunda, bir felsefe yazısını bitirdikten sonra argümanının baştan sona tutarlı olup olmadığını nasıl sınayacağımızı, revizyon sırasında ortaya çıkan çelişkileri nasıl bulacağımızı ve yazının iskeletini nasıl yeniden çıkaracağımızı soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce bu modülün yerini belirleyelim. Bu kursun ilk üç modülü yazıyı kurdu: tez, paragraf ve argüman. Bu dördüncü modül, Revizyon, yazıldıktan sonra yazıyı yeniden okumayı ve düzeltmeyi ele alıyor. Modülün ilk dersi, revizyonun en temel katmanına bakıyor: cümlelerin güzelliğinden, tekrarlardan ya da kaynak gösteriminden önce, argümanın kendisi hâlâ tutarlı mı?

Sonra üç kaynağa bakacağız. Gottlob Frege, aritmetiği mantığa dayandırmaya çalışan büyük eserinin ikinci cildi baskıdayken, sisteminin temel yasalarından birinin bir çelişkiye yol açtığını öğrendi ve kitabın sonuna bir sonsöz ekledi. Immanuel Kant, Saf Aklın Eleştirisi'nin ikinci baskısında kitabın bazı bölümlerini yeniden yazdı ve önsözde argümanın değişmediğini, yalnızca sunumunun değiştiğini söyledi. David Hume ise gençlik eseri İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme'yi daha sonraki eserlerinde baştan yeniden kurdu ve okurlarından yalnızca yeni metinlere bakmalarını istedi.

Ardından üç itirazı tartacağız: mantık kontrolünün revizyonun en sonunda yapılması gerektiği, iskelet çıkarmanın yazının inceliklerini kaybettirdiği ve bir yazarın kendi argümanındaki tutarsızlığı göremeyeceği itirazları.

Sonda, bir yazının mantık kontrolünü yapmanın dört adımını göstereceğiz: yazının iskeletini bitmiş metinden, taslaktaki plandan değil, yeniden çıkarmak, girişin verdiği sözleri iskeletle karşılaştırmak, yazının bir yerinde yapılan her değişikliğin başka hangi yerleri etkilediğini izlemek ve iskeleti yazının içinde olmayan birine okutmak.

Merkez soru

Sorumuz şu: birçok turda yazılmış bir felsefe yazısının argümanının baştan sona hâlâ tutarlı olup olmadığını nasıl sınarız ve revizyon sırasında yazının bir yerinde yapılan bir değişikliğin başka bir yerde doğurduğu çelişkiyi nasıl buluruz?

Ölçülü iddiam şu: bir yazının mantık kontrolü, yazının iskeletini, yani her bölümün ana iddiasını, gerekçesini ve dayanağını, bitmiş metnin kendisinden yeniden çıkarmayı, bu iskeleti girişin verdiği sözlerle ve sonucun kazanım cümlesiyle karşılaştırmayı ve yazıda yapılan her değişikliğin başka hangi yerlere yayıldığını izlemeyi gerektirir, çünkü birçok turda yazılmış bir yazıda her değişiklik kendi yerinde doğru olabilir ama başka yerlerde eski hâline göre yazılmış cümleler bırakır ve yazar kendi taslağındaki planı okuduğunda bu cümleleri göremez, çünkü planın hâlâ geçerli olduğunu varsayar.

Sıfır noktası

Bir felsefe yazısı nadiren tek bir oturuşta yazılır. Yazar bir taslak yazar, onu okur, bir itiraz fark eder, bir öncülü değiştirir, bir örneği çıkarır, bir ayrım ekler. Her değişiklik kendi yerinde bir iyileştirmedir. Ama her değişiklik aynı zamanda yazının başka yerlerindeki cümleleri eskitir: girişte değiştirilen öncülden söz eden bir cümle, sonuçta çıkarılan örneğe gönderme yapan bir cümle, bir bölümün başında eski ifadeyi kullanan bir geçiş.

Ece'nin yazısı tam böyle bir yazıydı. Kavramsal ayrım dersinden sonra dayanağını değiştirmiş ve yeni dayanağı üçüncü bölümün ilgili paragrafına dikkatle yazmıştı. Ama girişteki katkı cümlesi, ikinci bölümün sonu ve üçüncü bölümün ilk paragrafı eski dayanağa göre yazılmıştı. Ece bu cümleleri değiştirmeyi düşünmemişti, çünkü onları değiştirmediği için onları yeniden okumamıştı.

Bu yüzden mantık kontrolünün ilk ilkesi, yazarın kendi planına değil, bitmiş metne bakmasıdır. Yazarın kafasındaki plan, son değişiklikleri içerir; ama metnin kendisi, değiştirilmemiş cümlelerde eski planı taşımaya devam eder. İskelet, metnin kendisinden, cümle cümle yeniden çıkarıldığında bu eski izleri gösterir.

Görüşler ve pozisyonlar

Bir felsefe yazısında mantık kontrolünün ne zaman ve nasıl yapılması gerektiği konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, sürekli kontrol görüşüdür. Buna göre yazar, yazıda yaptığı her değişiklikten hemen sonra, o değişikliğin yazının geri kalanını nasıl etkilediğini sınamalıdır. Değişikliklerin birikmesine izin vermek, sonunda çözülmesi çok zor bir tutarsızlıklar yığını bırakır.

İkinci görüş, son kontrol görüşüdür. Buna göre yazar, yazıyı bitirene kadar mantık kontrolüyle uğraşmamalı, çünkü yazı sırasında yapılan her kontrol yazma akışını keser ve yazının son hâli zaten değişecektir. Mantık kontrolü, yazı bittiğinde bir kez ve bütün olarak yapılır.

Üçüncü görüş, katmanlı kontrol görüşüdür. Buna göre yazar, yazı sırasında yaptığı büyük değişikliklerin, yani bir öncülün, bir örneğin ya da bir ayrımın değiştirilmesinin, hangi yerlere yayılacağını bir listeye not eder, ama bu yerleri hemen düzeltmez. Yazı bittiğinde, önce bu listeyi izler, sonra iskeleti bütün olarak yeniden çıkarır. Böylece hem yazma akışı korunur hem de değişikliklerin izi kaybolmaz.

Bu ders üçüncü görüşü temel alır. Birinci görüş, değişikliklerin birikmesinin tehlikesini doğru görür, ama her değişiklikten sonra bütün yazıyı yeniden okumanın yazarı küçük düzeltmelerin içinde boğabileceğini göz ardı eder. İkinci görüş, yazma akışının değerini doğru görür, ama yazı sırasında yapılan değişikliklerin nereye yayılacağını yazının sonunda hatırlamanın zor olduğunu hesaba katmaz: Ece dayanağını değiştirdiğinde girişin de değişmesi gerektiğini düşünmemişti.

Argümanın yapısı

Bir yazının mantık kontrolünü yapmak için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, yazının iskeletini bitmiş metinden yeniden çıkarmaktır. Yazar taslak planını ya da kafasındaki argümanı değil, metnin kendisini okur ve her bölümün ana iddiasını, gerekçesini ve dayanağını birer cümle olarak yazar. Bu adımda yazar, metnin söylediğini yazmalı, söylemek istediğini değil. İki şey farklıysa, fark tam da mantık kontrolünün aradığı şeydir.

İkinci adım, girişin verdiği sözleri iskeletle karşılaştırmaktır. Tez, kapsam bildirimi, katkı cümlesi ve yol haritası, iskeletin yanına konur. Girişin söylediği her şey iskelette karşılığını bulmalıdır; iskeletin her adımı da girişte bir yere bağlanmalıdır. Aynı karşılaştırma sonuç paragrafının kazanım ve sınır cümleleri için de yapılır.

Üçüncü adım, yazının bir yerinde yapılan her değişikliğin başka hangi yerleri etkilediğini izlemektir. Yazı sırasında bir değişiklik listesi tutulduysa, bu liste izlenir. Tutulmadıysa, yazar iskeletteki her kilit terimi, yani tezin, dayanağın ve ayrımların terimlerini, metin boyunca arar ve her geçtiği yerde aynı anlamda kullanılıp kullanılmadığına bakar.

Dördüncü adım, iskeleti yazının içinde olmayan birine okutmaktır. Yazar kendi argümanını o kadar iyi bilir ki iskeletteki bir boşluğu, kafasındaki bilgiyle kendiliğinden doldurur. Yazıyı okumamış biri iskeleti okuduğunda, her adımın bir öncekinden gerçekten çıkıp çıkmadığını sorabilir.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Mantık kontrolünü ciddiye alan düşünce şu cevabı verebilir. Birçok turda yazılmış bir felsefe yazısında her değişiklik kendi yerinde doğru olabilir, ama başka yerlerde eski cümleler bırakır. Yazar bu cümleleri, kafasındaki planı değil metnin kendisini okuyarak, iskeleti metinden yeniden çıkararak, yayılan değişiklikleri izleyerek ve iskeleti bir başkasına okutarak bulur. Bu, revizyonun ilk katmanıdır ve öteki bütün düzeltmelerden önce gelir.

Açık kalan sorular

Kant'ın ikinci baskısındaki değişiklikler gerçekten yalnızca sunumu mu değiştirdi, yoksa argümanı da mı? Bir yazar, kendi revizyonunun argümanı değiştirip değiştirmediğini güvenilir biçimde bilebilir mi?

Frege'nin sonsözündeki düzeltme kendisi de tutarsız çıktı. Bir yazar, bir tutarsızlığa verdiği düzeltmenin kendisini ne kadar süre sınamalıdır, ve bir düzeltmenin tutarlı olduğundan ne zaman emin olabilir?

Hume, İnceleme'yi düzeltmek yerine argümanını baştan yeniden kurdu. Bir yazının tutarsızlıkları ne zaman tek tek düzeltilmeli, ne zaman yazı baştan yazılmalıdır?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Birçok turda yazılmış bir felsefe yazısında her değişiklik kendi yerinde doğru olabilir, ama başka yerlerde eski hâline göre yazılmış cümleler bırakır; mantık kontrolü bu cümleleri bulur.

Frege'nin sonsözü bir tutarsızlığın ancak argüman bütün olarak kurulduktan sonra görülebildiğini ve aceleyle verilen bir düzeltmenin de sınanması gerektiğini, Kant'ın ikinci baskı önsözü bir yazarın kendi revizyonu hakkındaki yargısının da sınanmaya açık olduğunu, Hume'un bildirisi ise bir argümanın bazen baştan yeniden kurulabildiğini gösterdi.

Mantık kontrolü dört adımla yapılır: iskeleti bitmiş metinden yeniden çıkarmak, girişin sözlerini ve sonucun kazanımını iskeletle karşılaştırmak, yayılan değişiklikleri izlemek ve iskeleti bir başkasına okutmak.

Mantık kontrolünün en sonda yapılması gerektiği, iskeletin yazının inceliklerini kaybettirdiği ve yazarın kendi tutarsızlığını göremeyeceği itirazları, tutarsız bir argümanın cümlelerini düzeltmenin boşa gittiğini, iskeletin terim aramasıyla tamamlandığını ve metni okuyan yazarın tutarsızlığın bir kısmını görebildiğini gördüğümüzde cevaplanabilir.

Bu yüzden bir yazının mantık kontrolü, yazarın kafasındaki argümanı değil, kâğıttaki argümanı okuması ve ikisi arasındaki farkı düzeltmesidir.

Sonraki derse köprü

Ece iskeleti çıkarırken bir şey daha fark ediyor: üçüncü bölümün argümanını, yani zorunlu kılmanın belirlemek olmadığını, yazının dört ayrı yerinde neredeyse aynı cümlelerle söylüyor. Girişte, ikinci bölümün sonunda, üçüncü bölümün başında ve sonuçta. Her tekrar, yazı sırasında bir yeri güncellerken eklenmiş ve şimdi yazı, aynı noktayı dört kez yapıyor.

Bir felsefe yazısında bazı tekrarlar gereklidir: girişte söylenen tez, sonuçta kazanım olarak yeniden söylenir; bir bölümün başında bir önceki bölümün sonucu kısaca hatırlatılır. Ama bazı tekrarlar yalnızca yazının birçok turda yazılmasının izidir ve okura yeni bir şey vermez, onu yalnızca yorar. İki tür tekrarı ayırmak, bir yazıyı kısaltmanın ve keskinleştirmenin en verimli yollarından biridir.

Bir sonraki ders bu soruya dönüyor. Gereksiz tekrar dersi, bir felsefe yazısında hangi tekrarların okura yardım ettiğini, hangilerinin yalnızca yazıyı uzattığını nasıl ayırt edeceğimizi ve gereksiz tekrarları yazının argümanına zarar vermeden nasıl çıkaracağımızı soruyor.