Paragraf işlevi

Açılış sahnesi

Okuma grubunun bu haftaki metni Wittgenstein'ın Felsefi Soruşturmalar'ının ilk sayfaları. Ece ilk paragrafı okuyor: Augustinus'un İtiraflar'ından uzun bir alıntı, bir çocuğun büyüklerin bir nesneyi adlandırıp ona doğru döndüğünü görerek sözcükleri öğrendiğini anlatıyor. Ece, alıntının ardından gelen cümleleri de okuyor: bu sözlerin insan dilinin özü hakkında belirli bir resim verdiği, dilin sözcüklerinin nesneleri adlandırdığı ve her sözcüğün bir anlamı olduğu. Ece, okuma grubuna geldiğinde Wittgenstein'ın dilin nesneleri adlandırdığını savunduğunu söylüyor.

Mert, Ece'ye ikinci paragrafa bakmasını söylüyor. Orada Wittgenstein, bu resmin bir dil için doğru olduğunu, ama bizim dil dediğimiz şeyin hepsi için doğru olmadığını gösteren bir örnek kuruyor: bir ustayla yardımcısının yalnız dört sözcükten oluşan basit bir dil kullanması. Sonraki paragraflarda Wittgenstein, bu resmin nerede yetersiz kaldığını birbiri ardına gösteriyor. Ece, ilk paragrafı Wittgenstein'ın görüşü sanmıştı, oysa o paragraf Wittgenstein'ın kitabın büyük bölümü boyunca sınayacağı ve eleştireceği bir resmi sunuyordu. Paragrafın cümlelerini doğru okumuştu, ama işlevini yanlış okumuştu. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Felsefi Metin Okuma kursunda, bir felsefe metninde tek tek paragrafların hangi işleri gördüğünü, bu işlerin nasıl tanınacağını ve bir paragrafın işlevini yanlış okumanın metnin anlamını nasıl değiştirdiğini soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce bu dersin yerini belirleyelim. İlk okuma modülü, bir metni bütün olarak ele aldı ve yapı dersi, metnin büyük bölümlerinin gördüğü işleri adlandırdı. Bu ders aynı soruyu daha küçük bir birimde, paragrafta soruyor. Bir paragraf da bir iş görür: bir iddiayı ortaya koyar, bir başkasının görüşünü aktarır, bir örnekle açar, bir itirazı dile getirir, bir itiraza cevap verir ya da bir ara sonuca bağlar. Paragrafın işi, onun cümlelerinin nasıl okunacağını belirler.

Sonra üç metne bakacağız. Wittgenstein'ın Felsefi Soruşturmalar'ının ilk paragrafı, bir yazarın metnini kendi görüşüyle değil, eleştireceği bir görüşün aktarımıyla açabildiğini gösterir. George Berkeley'nin İnsan Bilgisinin İlkeleri Üzerine Bir İnceleme'sinin itirazlar bölümü, bir yazarın kendi tezine karşı itirazları kendi sesiyle dile getirip ardından cevapladığını ve itiraz paragrafının yazarın görüşü sanılabileceğini gösterir. Kant'ın Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi'nin birinci bölümündeki tüccar örneği ise bir örnek paragrafının bir ayrımı görünür kılmak için kurulduğunu ve örneğin kendisinin bir iddia olmadığını gösterir.

Ardından üç itirazı tartacağız: paragrafların her zaman tek bir işlev taşımadığı, işlevi belirlemenin yorum gerektirdiği ve paragraf işlevine odaklanmanın cümlelerin içeriğini ikinci plana iteceği itirazları.

Sonda, bir paragrafın işlevini dört adımla belirlemenin yolunu göstereceğiz: paragraftaki sesin kime ait olduğunu sormak, paragrafın önceki ve sonraki paragraflarla ilişkisine bakmak, işaret sözcüklerini aramak ve işlevi paragrafın kenarına kısa bir etiket olarak yazmak.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir felsefe metninin bir paragrafını okurken, onun yazarın kendi görüşünü mü, aktarılan bir görüşü mü, bir örneği mi, bir itirazı mı yoksa bir cevabı mı taşıdığını nasıl anlarız?

Ölçülü iddiam şu: bir paragrafın cümleleri, paragrafın metinde gördüğü iş bilinmeden yanlış okunabilir ve en yaygın yanlış, yazarın aktardığı ya da itiraz olarak dile getirdiği bir görüşü onun kendi görüşü sanmaktır, ve paragraf işlevini belirlemek, paragraftaki sesin kime ait olduğunu sormayı, paragrafın komşularıyla ilişkisine bakmayı, işlevi haber veren işaret sözcüklerini aramayı ve işlevi paragrafın kenarına kısa bir etiket olarak yazmayı gerektirir, çünkü aynı cümle bir iddia paragrafında yazarın görüşü, bir itiraz paragrafında onun çürüteceği bir görüştür.

Sıfır noktası

Bir felsefe metninde her paragraf yazarın kendi görüşünü söylemez. Bu, ilk kez felsefe okuyanlar için şaşırtıcı olabilir, çünkü gündelik yazıda, örneğin bir gazete haberinde ya da bir kullanım kılavuzunda, her cümle yazarın bildirdiği bir şeydir. Felsefe metinleri ise çoğu zaman bir tartışma gibi kurulur ve bir tartışmada birden çok ses konuşur.

Bir felsefe yazarı, karşı çıktığı görüşü kendi sözleriyle ya da bir alıntıyla aktarabilir. Kendi tezine yöneltilebilecek bir itirazı, okurun aklına gelmeden önce kendisi dile getirebilir. Bir ayrımı görünür kılmak için bir örnek kurabilir ve bu örnek, bir iddia değil, bir iddianın sınanacağı bir durum olabilir. Bütün bunlar yazarın kaleminden çıkar, ama hiçbiri yazarın kendi görüşü değildir.

Bu yüzden bir paragrafı okurken sorulacak ilk soru, "bu paragraf ne diyor?" değil, "bu paragrafta kim konuşuyor ve paragraf ne iş görüyor?" sorusudur. Ece'nin Wittgenstein okumasında olan, bu sorunun sorulmamasıydı: Augustinus'un alıntısını ve onun resmini özetleyen cümleleri Wittgenstein'ın sesi sanmıştı.

Argümanın yapısı

Bir paragrafın işlevini belirlemek için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, paragraftaki sesin kime ait olduğunu sormaktır. Paragrafta konuşan yazar mı, yoksa yazarın aktardığı biri mi? Bir alıntı, bir başkasının görüşünü özetleyen bir cümle, "bazıları şöyle düşünür" gibi bir giriş ya da bir diyalogdaki bir karakter, aktarılan bir sese işaret eder. Ece'nin Wittgenstein'ın ilk paragrafında kaçırdığı buydu: paragraf bir alıntıyla başlıyordu ve alıntının ardından gelen cümleler, alıntının verdiği resmi özetliyordu.

İkinci adım, paragrafın önceki ve sonraki paragraflarla ilişkisine bakmaktır. Bir paragraf, önceki paragrafın iddiasını mı açıyor, ona bir itiraz mı getiriyor, yoksa bir itiraza cevap mı veriyor? Sonraki paragraf ne yapıyor? Deniz'in Berkeley okumasında, kesimin başındaki itiraz ve ardından gelen cevap bilinmeden, ortadaki cümlenin kime ait olduğu anlaşılamıyordu.

Üçüncü adım, işlevi haber veren işaret sözcüklerini aramaktır. "Örneğin", "diyelim ki", "itiraz edilebilir ki", "denebilir ki", "buna şöyle cevap veririm", "öyleyse", "bu yüzden" gibi sözcükler, paragrafın işlevini çoğu zaman açıkça söyler. Bu sözcükler yoksa, işlev paragrafın içeriğinden ve komşularından çıkarılır.

Dördüncü adım, işlevi paragrafın kenarına kısa bir etiket olarak yazmaktır. "İddia", "aktarım", "örnek", "itiraz", "cevap", "ara sonuç" gibi tek sözcüklük etiketler, metni ikinci kez okurken hangi paragrafın kimin sesini taşıdığını bir bakışta gösterir. Etiketler, yapı dersinin metin haritasının paragraf düzeyindeki karşılığıdır.

Görüşler ve pozisyonlar

Paragraf işlevinin nasıl belirleneceği konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, işaret görüşüdür. Buna göre bir paragrafın işlevi, onu haber veren işaret sözcüklerinden okunur ve iyi yazılmış bir felsefe metni, her paragrafın işlevini bu sözcüklerle açıkça bildirir. Berkeley'nin itiraz bölümü bu görüşe uygun bir örnektir.

İkinci görüş, ilişki görüşüdür. Buna göre bir paragrafın işlevi, işaret sözcüklerinden çok, onun önceki ve sonraki paragraflarla ilişkisinden anlaşılır. İşaret sözcükleri çoğu zaman eksiktir ve işlev, paragrafın komşularına ne yaptığına bakılarak çıkarılır.

Üçüncü görüş, ses görüşüdür. Buna göre bir paragrafın işlevini belirlemenin ilk ve en önemli adımı, paragrafta kimin konuştuğunu sormaktır. Yazarın sesi ile aktarılan ses ayrıldığında, işlevin büyük bölümü kendiliğinden ortaya çıkar. Wittgenstein'ın ilk paragrafı bu görüşün başlıca örneğidir.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Paragraf işlevini ciddiye alan düşünce şu cevabı verebilir. Bir felsefe metni bir tartışmadır ve bir tartışmada birden çok ses konuşur. Bir paragrafı okumak, onun cümlelerini anlamanın yanında, o cümleleri kimin söylediğini ve paragrafın tartışmada ne iş gördüğünü bilmektir. Bu bilinmeden, en iyi anlaşılmış cümle bile yanlış kişiye atfedilebilir.

Açık kalan sorular

Diyalog biçiminde yazılmış bir metinde, örneğin Platon'un diyaloglarında, hangi karakterin sesinin yazarın sesi olduğu nasıl belirlenir? Sokrates'in her söylediği Platon'un görüşü müdür?

Bir yazar, kendi görüşünü bilerek başka birinin ağzından aktardığında, örneğin kendi tezini bir itirazcının sesiyle deneyip onu kısmen kabul ettiğinde, paragrafın işlevi nasıl etiketlenmelidir?

Paragraf işlevleri bir metin türünden ötekine değişir mi? Bir deneme, bir inceleme ve bir aforizma derlemesi, paragraflarına aynı işleri mi yükler, yoksa her türün kendi paragraf işlevleri mi vardır?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Bir paragrafın cümleleri, paragrafın metinde gördüğü iş bilinmeden yanlış okunabilir ve en yaygın yanlış, yazarın aktardığı ya da itiraz olarak dile getirdiği bir görüşü onun kendi görüşü sanmaktır. Wittgenstein'ın Felsefi Soruşturmalar'ının ilk paragrafı, bir yazarın metnini kendi görüşüyle değil, sınayacağı bir görüşün aktarımıyla açabildiğini gösterdi.

Berkeley'nin itirazlar bölümü, bir yazarın kendi tezine karşı itirazları kendi kalemiyle dile getirip ardından cevapladığını gösterdi. Kant'ın tüccar örneği, bir örneğin kendi başına bir iddia değil, bir ayrımı görünür kılan bir araç olduğunu gösterdi.

Paragraf işlevi dört adımla belirlenir: sesin kime ait olduğunu sormak, paragrafın komşularıyla ilişkisine bakmak, işaret sözcüklerini aramak ve işlevi kenara kısa bir etiket olarak yazmak.

Buna üç itiraz yöneltildi: paragrafların tek bir işlev taşımadığı, işlevi belirlemenin yorum gerektirdiği ve işleve odaklanmanın içeriği ikinci plana ittiği söylendi.

Bu yüzden bir felsefe paragrafını okurken ilk soru, paragrafın ne dediği değil, onda kimin konuştuğu ve paragrafın tartışmada ne iş gördüğüdür.

Sonraki derse köprü

Ece'nin Felsefi Soruşturmalar'daki etiketleri, her paragrafın ne iş gördüğünü gösteriyordu. Ama bir paragrafın içinde de cümleler eşit ağırlık taşımaz. Kant'ın tüccar paragrafında birçok cümle örneği anlatıyordu, ama paragrafın asıl yükünü tek bir cümle taşıyordu: tüccarın ödeve uygun davrandığı, ama ödevden dolayı davranmadığı cümlesi.

Bir paragrafın ya da bir bölümün anahtar cümlesi, onun ağırlığını taşıyan ve öteki cümlelerin açtığı, desteklediği ya da örneklediği cümledir. Bu cümle bazen paragrafın başında, bazen sonunda, bazen de ortasında gizli durur. Onu bulmak, bir paragrafı özetlemenin ve metnin argümanını izlemenin yoludur.

Bir sonraki ders bu soruya dönüyor. Anahtar cümle dersi, bir felsefe paragrafında ağırlığı taşıyan cümleyi nasıl bulacağımızı ve onu paragrafın öteki cümlelerinden nasıl ayıracağımızı soruyor.