Açıklama gücü

Açılış sahnesi

Sema, balkonundaki on iki saksı bitkiyi iki haftadır bakımını aksatmadan sulayıp yerinde tutuyor. Bir sabah bakıyor ve dokuz saksının yapraklarının sarardığını görüyor. Üçü sağlam. Sarı yapraklı bitkilerin toprağı ıslak. Arkadaşına yazıyor: "Fazla sulamışım herhalde." Arkadaşı başka bir açıklama öneriyor: "Bu hafta çok sıcak geçti, güneş yakmıştır." Üçüncü bir arkadaşı, "komşunun kedisi saksılara girmiş olabilir" diyor.

Sema'nın önünde üç açıklama var ve hepsi olası. Hangisi daha iyi? Bu, hangisinin doğru olduğunu bilmekten farklı bir soru. Elde henüz kesin bir kanıt yok ve yine de bir seçim yapmak, hangisini önce sınamak ve hangisine güvenmek gerekiyor. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Argüman Çözümleme ve Haritalama kursunun Değerlendirme modülünde, bir olguyu açıklamaya çalışan hipotezleri birbirinden hangi ölçütlerle ayıracağımızı ve açıklama gücünün doğruluğa ne kadar işaret ettiğini soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce açıklama gücünün ne olduğunu göreceğiz: bir hipotezin, elimizdeki olguları ne kadar iyi, ne kadar çok ve ne kadar az fazladan varsayımla anlattığı. Açıklama gücü, bir hipotezin ne kadar iyi bir aday olduğunu söyler ve bu, sonucun kesin doğru olduğunu söylemekten farklıdır.

Sonra üç kaynağı izleyeceğiz. Gilbert Harman, gündelik ve bilimsel akıl yürütmenin büyük bölümünün, elimizdeki kanıtı en iyi açıklayan hipoteze varmak olduğunu savundu. Peter Lipton, bir açıklamanın hoş olması ile olası olmasının farkını ve ikisi arasındaki ilişkiyi inceledi. Paul Thagard ise bir kuramı seçerken bakılan üç somut ölçütü sıraladı.

Ardından üç itirazı tartacağız: güzel bir açıklamanın yanlış olabileceği, yalınlığın ölçülemeyeceği ve en iyi açıklamanın yalnız elimizdeki adaylar arasında en iyisi olduğu.

Sonda, rakip açıklamaları dört ölçütle karşılaştırmanın ve sonucu doğru biçimde raporlamanın yolunu göstereceğiz.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir olguyu açıklamaya çalışan rakip hipotezler arasında hangisini daha iyi sayarız ve açıklama gücü bir hipotezin doğru olduğuna ne kadar işaret eder?

Ölçülü iddiam şu: bir hipotezin açıklama gücü, kaç olguyu kapsadığına, kaç fazladan varsayıma ihtiyaç duyduğuna, bildiklerimizle ne kadar uyuştuğuna ve rakiplerinden farklı hangi sonucu öngördüğüne bağlıdır, ve bunları tartmak, olguları listelemeyi, her rakibi aynı ölçütlerle karşılaştırmayı ve sonucu, en iyi açıklamanın en olası açıklama olduğunu varsaymadan raporlamayı gerektirir, çünkü açıklama gücü doğruluğa güçlü ama kesin olmayan bir işaret verir.

Sıfır noktası

Bir olgu, bir açıklama ister. Yaprakların sararması, bir zayıf notun gelmesi, bir aracın çalışmaması: bunların bir nedeni vardır ve neden gözlenmemişse, elimizde yalnızca adaylar bulunur. Bir aday hipotez, olguyu gerçekten açıklıyorsa, olgu beklenen bir şey hâline gelir.

Ama açıklayan her hipotez eşit iyi değildir. Bir hipotez tek bir olguyu açıklar ve ötekilere hiç dokunmaz. Bir başkası hepsini açıklar ama bunun için yeni ve doğrulanmamış varsayımlar gerektirir. Üçüncüsü, bildiğimiz şeylerle çelişir. Hangisinin tercih edileceğine karar vermek, açıklamaları karşılaştırmayı gerektirir.

Bir de şu var: en iyi açıklamayı seçmek, onun doğru olduğunu ilan etmek değildir. Açıklama gücü, bir hipotezin ne kadar umut verici olduğunu söyler. Kanıt arttıkça, en iyi açıklama değişebilir. Bu yüzden seçim geçicidir ve yeni bir gözlem karşısında yeniden yapılır.

Argümanın yapısı

Rakip açıklamaları karşılaştırmak için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, açıklanacak olguları listelemektir. Elimizdeki gözlemler tek tek yazılır ve hangilerinin kesin, hangilerinin belirsiz olduğu ayrılır. Açıklama listedeki bütün olguları hesaba katmalıdır. Sema'nın listesi: dokuz saksıda sararma, üç saksı sağlam, sarı saksılarda ıslak toprak.

İkinci adım, rakip açıklamaları yazmaktır. Her aday hipotez bir cümleyle yazılır ve gerektirdiği fazladan varsayımlar yanına eklenir. Fazla sulama hipotezi, sulama miktarının bitkiler için fazla olduğunu varsayar. Güneş hipotezi, balkonun bu hafta gölgesiz kaldığını varsayar.

Üçüncü adım, her adayı dört ölçütle tartmaktır. Kapsam: kaç olguyu açıklıyor, hangilerini açıklamıyor? Yalınlık: kaç fazladan varsayıma ihtiyaç duyuyor? Uyum: bildiğimiz başka şeylerle çelişiyor mu? Ayırıcı öngörü: rakiplerinden farklı olarak, gözleyebileceğimiz hangi şeyi öngörüyor? Bu son ölçüt, hipotezleri sınamanın yolunu gösterir.

Dördüncü adım, sonucu doğru biçimde raporlamaktır. Rapor, hangi hipotezin şu an en iyi açıklama olduğunu, hangi ölçütlerde öndeki hipotezin zayıf kaldığını ve hangi gözlemin sıralamayı değiştireceğini söyler. Rapor, en iyi açıklamanın kesin doğru olduğunu iddia etmez.

Görüşler ve pozisyonlar

Açıklama gücünün nasıl anlaşılması gerektiği konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, çıkarım görüşüdür. Buna göre en iyi açıklamayı kabul etmek, gündelik ve bilimsel akıl yürütmenin temel biçimidir ve kanıttan hipoteze bu yolla gidilir. Harman bu çizgidedir.

İkinci görüş, rehber görüşüdür. Buna göre açıklama gücü, olasılığın güvenilir ama kusurlu bir rehberidir ve sevimlilik ile olasılık ayrı şeylerdir. Lipton bu çizgidedir.

Üçüncü görüş, ölçüt görüşüdür. Buna göre açıklama gücü somut ölçütlerle, kapsayıcılık, yalınlık ve benzeşimle değerlendirilir. Thagard bu çizgidedir.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

En iyi açıklamaya çıkışı savunan düşünce şu cevabı verebilir. Kesin kanıt gelmeden karar vermek zorunda kaldığımız çoğu durumda, hipotezleri açıklama güçlerine göre sıralamak, seçimi rastgele yapmaktan iyidir. Ölçütler kusurludur ama ölçütsüz seçimden daha güvenilirdir ve yeni kanıt geldiğinde sıralamayı değiştirir.

Açık kalan sorular

Açıklama gücünün ölçütleri birbiriyle çatışırsa, örneğin biri daha kapsayıcı ama daha karmaşıksa, hangisine öncelik verilir? Ölçütlerin bir tartı sırası var mıdır?

Bir hipotezin ayırıcı öngörüsü yoksa, yani hiçbir gözlem onu rakiplerinden ayırmıyorsa, hangisinin tercih edileceğine nasıl karar veririz?

Açıklama gücü, olasılığın rehberi olarak ne kadar güvenilir? Hangi alanlarda daha güvenilir, hangilerinde daha az?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Açıklama gücü, bir hipotezin elimizdeki olguları ne kadar çok, ne kadar az varsayımla ve bildiklerimizle ne kadar uyumlu biçimde anlattığıdır. Harman, gündelik ve bilimsel akıl yürütmenin büyük bölümünün, kanıtı en iyi açıklayan hipotezi kabul etmek olduğunu savundu.

Lipton, bir açıklamanın sevimli olması ile olası olması arasındaki farkı ve sevimliliğin olasılığın kusurlu bir rehberi olduğunu anlattı. Thagard, bir kuramı rakiplerinden ayırmak için kapsayıcılık, yalınlık ve benzeşimi önerdi.

Rakipleri karşılaştırmak dört adımdan geçer: olguları listelemek, rakipleri ve gerektirdikleri varsayımları yazmak, dört ölçütle tartmak ve sonucu şu anki en iyi aday olarak raporlamak. Buna üç itiraz yöneltildi. Güzel açıklamanın yanlış olabileceği, yalınlığın ölçülemeyeceği ve en iyi açıklamanın yalnız eldeki adaylar arasında en iyi olduğu söylendi.

Bu yüzden açıklama gücünü tartmak, en hoş anlatıyı seçmek değil, elimizdeki bütün olguları en az fazladan varsayımla anlatan adayı ve onu sınayacak gözlemi bulmaktır.

Sonraki derse köprü

Bu derste rakip açıklamaları dört ölçütle karşılaştırmayı gördük. Sema'nın üç hipotezinden fazla sulama şimdilik öndeydi. Ama en iyi açıklama, yalnız karşılaştırıldığı rakipler kadar iyidir. Kötü kurulmuş ya da eksik bir rakip listesinde en iyi seçim de zayıf olur.

Bu yüzden karşılaştırmanın kalitesi, rakiplerin kalitesine bağlıdır. Rakip hipotezler nasıl üretilir, hangilerini ciddiye almak gerekir ve bir rakibi hangi noktada dışarıda bırakabiliriz? Bunlar, açıklama gücünü tartmadan önce cevaplanması gereken sorulardır.

Bir sonraki ders bu sorulara dönüyor. Rakip hipotez dersi, bir olguyu açıklayan alternatifleri nasıl üreteceğimizi ve onları nasıl adil biçimde sınayacağımızı soruyor.