Sağlamlık

Açılış sahnesi

Selim, okulunun bahçesine bir sebze bahçesi kurulmasını öneren bir dilekçe hazırlıyor. Dilekçenin gerekçesi iki cümleden oluşuyor: "Öğrencilerin doğayla teması derslere ilgiyi artırır. Sebze bahçesi öğrencilere doğayla temas fırsatı verir. Bu yüzden okulun bahçesine sebze bahçesi kurulmalı." Müdür yardımcısı dilekçeyi okuyor ve şöyle diyor: "Mantık düzgün. İki cümle doğruysa sonuç çıkıyor. Ama ben iki cümleyi de kabul etmeye hazır değilim."

Müdür yardımcısı haklı olarak iki şeyi ayırıyor. Dilekçenin geçişi sağlam: öncüller doğruysa sonuç çıkıyor. Ama öncüllerin gerçekten doğru olup olmadığı henüz gösterilmedi. Doğayla temas derslere ilgiyi gerçekten artırıyor mu? Ve artırıyorsa, bir sebze bahçesi bu teması gerçekten sağlıyor mu? Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Argüman Çözümleme ve Haritalama kursunun Değerlendirme modülünde, geçerli bir argümanın öncüllerinin doğruluğunu nasıl tartacağımızı ve bir argümanın ne zaman sağlam ya da ikna edici sayılacağını soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce sağlamlığın geçerlilikle ilişkisini hatırlayacağız: bir argüman sağlam olmak için önce geçerli olmalı, sonra öncüllerinin de doğru olması gerekir. Geçerlilik geçişi denetler, sağlamlık ise geçişe ek olarak öncüllerin doğruluğunu ister.

Sonra üç kaynağı izleyeceğiz. Ralph Johnson ile Anthony Blair, iyi bir argümanı üç soruyla değerlendirmeyi önerdi: öncüller kabul edilebilir mi, sonuçla ilgili mi ve sonucu taşımaya yeter mi. Trudy Govier, gündelik akıl yürütmede zorunlu geçiş aramanın çoğu zaman yersiz olduğunu ve ikna edici argüman diye ayrı bir ölçüt gerektiğini savundu. Nicholas Rescher ise öncüllerin çoğunun kesin doğru değil, yalnızca makul olduğunu ve makullüğün kaynağın güvenilirliğinden geldiğini anlattı.

Ardından üç itirazı tartacağız: sağlamlığın ulaşılamaz bir ideal olduğu, kabul edilebilirliğin kitleye göre değiştiği ve sağlam bir argümanın yine de ikna edici olmayabileceği.

Sonda, bir öncülün kabul edilebilirliğini derecelendirmenin bir yolunu göstereceğiz.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir argümanın öncüllerinin doğruluğunu nasıl tartarız ve ne zaman bir argümanı sağlam ya da ikna edici sayarız?

Ölçülü iddiam şu: sağlamlık, geçerli bir argümanın öncüllerinin de doğru olmasıdır ve bunu tartmak, her öncülün türünü belirlemeyi, kabul edilebilirliğini kaynağının güvenilirliğine ve karşı kanıta göre derecelendirmeyi ve hükmü kesin bir doğruluk iddiası olarak değil, dayanağı belirli bir güven derecesi olarak vermeyi gerektirir, çünkü öncüllerin çoğunun doğruluğu kesin olarak bilinemez ve bu, argümanın hiçbir zaman sağlam sayılamayacağı anlamına gelmez, yalnız hükmün derecelendirilmesini gerektirir.

Sıfır noktası

Geçerlilik bir geçiş ölçütüdür ve öncüllerin doğruluğuna bakmaz. Bir argüman geçerli olduğu hâlde sonucu yanlış olabilir, çünkü öncüllerden biri yanlıştır. Sağlamlık bu boşluğu kapatır: sağlam bir argüman geçerlidir ve öncülleri doğrudur. Böyle bir argümanın sonucu doğrudur, çünkü doğru öncüllerden geçerli bir geçişle çıkmıştır.

Sağlamlık ölçütü sıkıdır. Öncüllerin doğru olup olmadığını kesin olarak bilmek çoğu zaman mümkün değildir. "Doğayla temas derslere ilgiyi artırır" cümlesi, her öğrenci ve her bağlam için kesin doğru olmayabilir, ama çoğu durumda doğru olabilir. Bu yüzden sağlamlığı ikili bir hüküm olarak değil, bir derece olarak düşünmek uygun olur: öncüller ne kadar kabul edilebilir?

Bir de şu var: sağlam bir argüman, tek başına ikna edici olmayabilir. Bir öncül doğru olsa bile, onu kabul etmeyen biri için argüman bir şey kanıtlamaz. Sonucu zaten kabul edenler dışında kimseyi ikna etmeyen bir argüman, sağlam olabilir ve yine de zayıf bir argümandır.

Argümanın yapısı

Bir argümanın öncüllerinin doğruluğunu tartmak için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, geçişi öncüllerden ayırmaktır. Önce argümanın geçerli ya da yeterli olup olmadığına bakılır. Geçiş zaten zayıfsa, öncüllerin doğruluğunu tartmanın bir anlamı kalmaz. Geçiş sağlamsa, sıra öncüllere gelir.

İkinci adım, her öncülün türünü belirlemektir. Bir öncül bir olgu mudur, bir genelleme mi, bir değer yargısı mı, yoksa bir başkasının söylediği bir şey mi? Tür, hangi sınamanın uygun olduğunu belirler: olgu kayıtla, genelleme kapsamıyla, tanıklık kaynağıyla sınanır.

Üçüncü adım, kabul edilebilirliği derecelendirmektir. Her öncül için kaynağın güvenilirliğine, karşı kanıt olup olmadığına ve bağımsız bir kontrol yapılıp yapılamayacağına bakılır. Sonuç bir derece olarak yazılır: güçlü, orta ya da zayıf biçimde kabul edilebilir. Karar riski de hesaba katar: yanlış çıkması ağır bedel taşıyan bir sonuç için daha yüksek bir kabul derecesi aranır.

Dördüncü adım, hükmü doğru biçimde vermektir. Bütün öncüller güçlü biçimde kabul edilebilirse, argüman sağlam ya da ikna edici sayılır. Bir öncül zayıfsa, argüman o öncül nedeniyle kırılgan sayılır ve hangi öncülün zayıf olduğu belirtilir. Hüküm, sonucun doğru ya da yanlış olduğunu söylemez, argümanın sonucu ne kadar taşıdığını söyler.

Görüşler ve pozisyonlar

Sağlamlığın gündelik argümanlarda nasıl anlaşılması gerektiği konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, üç soru görüşüdür. Buna göre iyi bir argüman, kabul edilebilir, ilgili ve yeterli öncüllere sahip olandır ve bu üçü, geçerlilik ve sağlamlığın yerini alır. Johnson ve Blair bu çizgidedir.

İkinci görüş, ikna edicilik görüşüdür. Buna göre gündelik argümanların çoğu zorunlu değil olası sonuçlar destekler ve iyi bir argüman, sonucu kabul etmek için iyi bir neden sunan argümandır. Govier bu çizgidedir.

Üçüncü görüş, makullük görüşüdür. Buna göre öncüllerin çoğu yalnızca makuldür ve makullük, kaynağın güvenilirliğine göre derecelenir. Rescher bu çizgidedir.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Sağlamlığı derecelendirmeyi savunan düşünce şu cevabı verebilir. Bir argümana güvenmek, ya hep ya hiç değildir ve öncüllerin her birinin güveni farklıdır. Hangi öncülün ne kadar sağlam olduğunu söyleyebilmek, argümanın nerede kırılgan olduğunu ve hangi kanıtın onu güçlendireceğini gösterir.

Açık kalan sorular

Bir öncülün kabul edilebilirlik derecesi, birden çok öncülü olan bir argümanda sonucun güvenini nasıl belirler? Zayıf bir öncül, sağlam ötekilerle dengelenebilir mi?

Kaynağın güvenilirliğini ölçmek için, kaynağın kendisinin de bir kaynağa ihtiyacı vardır. Bu zincir nerede durur?

Karar riski yükseldiğinde aranan kabul derecesi de yükseliyorsa, aynı argüman bir bağlamda ikna edici, başka bir bağlamda değil midir? Bu, ölçütü bağlama mı bağımlı kılar?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Sağlamlık, geçerli bir argümanın öncüllerinin de doğru olmasıdır ve öncüllerin doğruluğu çoğu zaman kesin bilinemediği için, derecelendirilerek tartılır. Johnson ve Blair, iyi bir argümanı öncüllerin kabul edilebilir, ilgili ve yeterli olup olmadığıyla değerlendirmeyi önerdi.

Govier, gündelik argümanlarda zorunlu geçiş yerine ikna edicilik ölçütünü önerdi. Rescher, öncüllerin çoğunun yalnızca makul olduğunu ve makullüğün kaynağın güvenilirliğine bağlı olarak derecelendirildiğini anlattı.

Öncülleri tartmak dört adımdan geçer: geçişi ayırmak, öncüllerin türünü belirlemek, kabul edilebilirliği derecelendirmek ve hükmü zayıf noktayı göstererek vermek. Buna üç itiraz yöneltildi. Ulaşılamaz bir ideal olduğu, kitleye göre değiştiği ve sağlam argümanın ikna edici olmayabileceği söylendi.

Bu yüzden sağlamlığı tartmak, öncüllerin doğru olduğunu ilan etmek değil, her öncüle ne kadar güvenebileceğimizi ve hangisinin argümanı kırılgan kıldığını söylemektir.

Sonraki derse köprü

Bu derste öncüllerin doğruluğunu derecelendirmeyi ve ikna edici argümanı gördük. Selim'in dilekçesinin geçişi sağlamdı, öncüllerinden biri zayıftı. Ama dilekçenin geçişi zorunlu bir geçişti: öncüller doğruysa sonuç kaçınılmazdı.

Gündelik akıl yürütmede çoğu geçiş bu kadar sıkı değildir. Bir örneklemden bir genellemeye, geçmiş gözlemlerden gelecek bir tahmine varıldığında, öncüller doğru olsa bile sonucun yanlış olma ihtimali kalır. Bu tür geçişlerin de güçlü ve zayıf olanları vardır ve gücü ölçmenin ayrı bir yolu gerekir.

Bir sonraki ders bu geçişlere dönüyor. Güçlü tümevarım dersi, öncüllerin sonucu zorunlu olarak değil, yüksek bir olasılıkla desteklediği argümanlarda geçişin gücünü nasıl tartacağımızı soruyor.