Gerekçe kümeleri

Açılış sahnesi

Nurhan, oturduğu apartmanın çatısına güneş paneli takılmasını öneren bir yazı hazırlıyor. Yönetim toplantısına götüreceği kâğıtta dokuz cümle var: elektrik faturası düşer, panel yirmi yıl dayanır, çatı zaten boş, daire değerleri artar, kömür yakan santrallere bağımlılık azalır, binanın karbon salımı düşer, panel bakım istemez, komşu apartman aynısını yaptı ve memnun, elektrik kesintilerinde bina ışığı korunur. Toplantıda bir yönetici kâğıda bakıyor ve "bunlar çok, ama ne kadarı ne işe yarıyor?" diye soruyor.

Nurhan'ın dokuz cümlesi tek bir sıra hâlinde duruyor ve her biri, sanki aynı ağırlıktaymış gibi yan yana dizilmiş. Oysa cümlelerin bir kısmı birbirine yakın: ilk dördü paranın nereye gittiğiyle, sonraki ikisi çevreyle, kalanlar güvenilirlikle ilgili. Gruplanmadıkları için okur, dokuz ayrı cümleyi dokuz ayrı iddia olarak taşımak zorunda kalıyor. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Argüman Çözümleme ve Haritalama kursunun Haritalama modülünde, birbirine yakın gerekçeleri kümeler hâlinde nasıl çizeceğimizi ve bir kümeyi bir bütün olarak nasıl tartacağımızı soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce gerekçe kümesinin ne olduğunu göreceğiz: aynı ara sonucu, yani aynı ortak iddiayı destekleyen ve bu yüzden birlikte ele alınabilen gerekçeler. Bir küme, dokuz ayrı cümleyi üç ya da dört anlamlı parçaya indirir.

Sonra üç kaynağı izleyeceğiz. George Miller, insanın aynı anda tutabildiği ayrı öğe sayısının sınırlı olduğunu ve bu sınırın öğeleri öbeklere toplayarak aşılabildiğini gösterdi. John Wisdom, bazı akıl yürütmelerde gerekçelerin bir zincir gibi değil, bir davadaki deliller gibi birlikte ağırlık kazandığını anlattı. Frans van Eemeren ile Rob Grootendorst ise birden çok gerekçenin bir sonuca bağlanma biçimlerini ayırdı: her biri tek başına yetenler ve yalnız birlikte yetenler.

Ardından üç itirazı tartacağız: gruplamanın keyfi olduğu, kümeyi bütün olarak tartmanın tek tek gerekçeleri gölgede bıraktığı ve küme kavramının haritaya gereksiz bir katman eklediği.

Sonda, bir kümenin yeterli olup olmadığını sormanın yolunu göstereceğiz.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir sonucu destekleyen çok sayıda gerekçeyi haritada nasıl kümelendiririz ve bir kümenin bütün olarak yeterli olup olmadığını nasıl tartarız?

Ölçülü iddiam şu: gerekçe kümesi, aynı ara sonucu destekleyen ve bu ara sonucun bir cümleyle adlandırılabildiği gerekçeler grubudur, ve onu kurmak, gerekçeleri konuya göre gruplamayı, her gruba onun ne kanıtladığını söyleyen bir başlık cümlesi yazmayı ve kümenin türünü ve yeterliliğini ayrıca tartmayı gerektirir, çünkü kümedeki gerekçelerin sayısı, kümenin sonucu taşıyıp taşımadığını söylemez: bazı kümelerde tek bir gerekçe yeter, bazılarında hepsi gerekir, bazılarında ise her biri bir parça katar.

Sıfır noktası

Bir sonuca çok sayıda gerekçe getirildiğinde, okurun karşısında bir liste durur. Liste, sırayla okunabilir, ama tartılması zordur. Hangi gerekçelerin birbirine benzediği, hangilerinin aynı şeyi ayrı sözcüklerle söylediği, hangilerinin gerçekten yeni bir şey kattığı listeden görünmez.

Küme, bu görünürlüğü sağlar. İlgili gerekçeler bir araya getirilir ve gruba, onun neyi kanıtladığını söyleyen bir başlık verilir. Nurhan'ın ilk dört cümlesi bir kümedir ve başlığı şu olabilir: panel maliyet bakımından kazançlıdır. İkinci grup: panel çevreye yararlıdır. Üçüncü grup: panel güvenilirdir. Üç başlık, dokuz cümlenin hangi işe yaradığını gösterir.

Bir de şu var: kümenin başlığı, bir gerekçe değil bir ara sonuçtur. Panel maliyet bakımından kazançlıdır cümlesi, kendisi de ilk dört cümleye yaslanan bir iddiadır ve ana sonuca, yani çatıya panel takılmasına, bir gerekçe olarak hizmet eder. Kümeleme, böylece iki basamaklı bir yapı kurar: gerekçeler kümeye, küme ana sonuca.

Argümanın yapısı

Gerekçe kümelerini çizmek ve tartmak için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, gerekçeleri kısa ve ayrı cümleler olarak listelemektir. Her cümle tek bir iddia taşır. Nurhan'ın listesi dokuz cümledir.

İkinci adım, gerekçeleri ortak bir konuya göre gruplamaktır. Aynı ara sonucu destekleyen cümleler bir araya getirilir. Gruplama sırasında iki soru sorulur: bu iki cümle aynı şeyin farklı yanlarını mı gösteriyor? Ve bu ikisi birlikte hangi iddiaya götürüyor? Cevabı olmayan bir cümle, kümesiz kalır ve ayrı bir destek olarak çizilir.

Üçüncü adım, her kümeye başlık cümlesi yazmaktır. Başlık, kümenin ne kanıtladığını söyleyen tam bir iddiadır: panel maliyet bakımından kazançlıdır. Başlık yazılamıyorsa, kümenin gerçekten bir bütün olmadığı anlaşılır ve gruplama gözden geçirilir. Başlık, haritada bir ara sonuç kutusu olarak durur ve ana sonuca ok çeker.

Dördüncü adım, kümenin türünü ve yeterliliğini tartmaktır. Kümedeki gerekçelerden her biri tek başına başlığı taşıyor mu? O zaman küme çoklu bir destektir: biri düşerse ötekiler yeter. Her biri bir kısmını taşıyor ve birlikte yeterli mi? O zaman küme birikimlidir. Hepsi birden mi gerekli? O zaman küme birleşiktir. Sonra küme bir bütün olarak tartılır: bu gerekçeler başlığı taşımaya yetiyor mu, yoksa bir eksik mi var?

Görüşler ve pozisyonlar

Gerekçe kümelerinin ne işe yaradığı konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, bilişsel görüştür. Buna göre küme, bir öbeklemedir: çok sayıda gerekçeyi az sayıda taşınabilir birime indirir. Miller bu çizgidedir.

İkinci görüş, birikim görüşüdür. Buna göre bazı sonuçlar tek bir gerekçeyle değil, gerekçelerin birlikte oluşturduğu bir tabloyla savunulur ve kümenin ağırlığı bütüne aittir. Wisdom bu çizgidedir.

Üçüncü görüş, yeterlilik görüşüdür. Buna göre kümenin türü, savunmanın yeterliliğini belirler: çoklu bir kümede biri yeter, eş düzenlide hepsi gerekir. van Eemeren ve Grootendorst bu çizgidedir.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Gerekçe kümelerini savunan düşünce şu cevabı verebilir. Çok sayıda gerekçenin bir liste olarak durması, okuru onları ayrı ayrı tartmaya zorlar ve çoğu zaman hiçbirini tartmadan bırakır. Kümeleme, gerekçeleri anlamlı parçalara böler, her parçanın ne kanıtladığını söyler ve hangi parçanın düşmesinin sonucu nasıl etkileyeceğini gösterir.

Açık kalan sorular

Bir kümedeki gerekçelerin sayısı ile kümenin gücü arasında bir ilişki var mı? Yirmi zayıf gerekçe, bir sağlam gerekçenin yerini tutabilir mi?

Bir gerekçe birden çok kümeye aynı anda giriyorsa, haritada nerede durmalıdır? Bir cümlenin iki kümede iki ayrı iş görmesi kabul edilebilir mi?

Kümelerin kendi aralarındaki ilişki nasıl tartılır? Maliyet kümesi zayıf, çevre kümesi güçlü olduğunda, ana sonucun genel gücünü belirleyen ne olur?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Gerekçe kümesi, aynı ara sonucu destekleyen ve bu ara sonuç bir başlık cümlesiyle adlandırılabilen gerekçeler grubudur. Miller, zihnin aynı anda tutabildiği öğe sayısının sınırlı olduğunu ve bilginin öbeklenerek bu sınırı aşabildiğini gösterdi.

Wisdom, bazı akıl yürütmelerin, gerekçelerin bir davadaki deliller gibi birlikte ağırlık kazandığı bir birikimli dava biçiminde yürüdüğünü anlattı. van Eemeren ve Grootendorst, birden çok gerekçenin çoklu ve eş düzenli biçimlerini ayırdı ve savunmanın yeterliliğinin buna göre tartıldığını söyledi.

Kümeleri çizmek dört adımdan geçer: gerekçeleri listelemek, konuya göre gruplamak, her gruba başlık cümlesi yazmak ve kümenin türünü ve yeterliliğini tartmak. Buna üç itiraz yöneltildi. Gruplamanın keyfi olduğu, bütünün tek tek gerekçeleri gölgede bıraktığı ve kümenin gereksiz bir katman olduğu söylendi.

Bu yüzden gerekçe kümeleri, çok sayıda gerekçeyi anlamlı parçalara bölmek ve her parçanın sonucu nasıl taşıdığını görünür kılmaktır.

Sonraki derse köprü

Bu derste çok sayıda gerekçeyi üç kümeye ayırmayı ve her kümeyi bir başlık cümlesiyle bir ara sonuca bağlamayı gördük. Nurhan'ın haritasında üç küme, bir ana sonuca ok çekiyor ve her küme kendi içinde tartılabiliyordu.

Gerçek bir toplantıda ise harita bu kadar tertipli kalmaz. Kümelerin kendilerine itirazlar gelir, itirazlara cevaplar verilir, cevapların kendilerine yeni itirazlar yöneltilir ve bir küme başka bir kümenin başlığına dayanır. Harita, birkaç kutudan oluşan bir ağaç değil, birbirine bağlanan bir ağ olur.

Bir sonraki ders bu büyümeye dönüyor. Karmaşık argüman ağları dersi, kümelerin, itirazların ve cevapların bir arada durduğu büyük bir haritayı nasıl okuyacağımızı ve düzenleyeceğimizi soruyor.