Çürütme

Açılış sahnesi

Hakan, bir muhasebe bürosunun yöneticisi. Ekibine bir öneri getiriyor: perşembe günleri herkes evden çalışsın. Gerekçesi kısa: evden çalışan çalışanlar daha az dikkati dağılıyor, yolda geçen zaman işe dönüyor ve bu yüzden verim artar. Toplantıda üç itiraz geliyor. Birincisi, "Geçen dönem denediniz, verim düşmüştü." İkincisi, "Evden çalışanlar toplantılara geç bağlanıyor, ekip iletişimi zayıflıyor." Üçüncüsü ise, "Verimi anketle ölçtünüz ama anket, herkesin evde çalışmayı sevdiğini ölçer, verimi değil."

Hakan üç itirazı da not ediyor ve toplantı bitmeden bir karar vermesi gerektiğini biliyor. İtirazlar haritada duruyor. Ama bir harita, itirazların cevaplandığını göstermez. İtirazların hangisine nasıl cevap verileceği ve verilen cevabın gerçekten itirazı etkisiz bırakıp bırakmadığı ayrı bir iştir. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Argüman Çözümleme ve Haritalama kursunun Haritalama modülünün son durağında, bir itirazı çürütmenin ne demek olduğunu, hangi biçimlerde yapılabileceğini ve ne zaman bittiğini soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce çürütmenin bir itirazı yok saymak ya da ona aynı sertlikte karşılık vermek olmadığını, itirazın türüne uygun bir cevap vermek olduğunu göreceğiz. Bir olguya olguyla, bir karşı nedene ağırlık tartısıyla, bir bağ eleştirisine ayrımla cevap verilir.

Sonra üç kaynağı izleyeceğiz. René Descartes, Meditasyonlar'ı, onlara yöneltilen itirazlarla ve kendi cevaplarıyla birlikte yayımladı ve böylece itiraz ile cevabın bir düzen olarak kurulabileceğini gösterdi. Charles Hamblin, bir tartışmanın her katılımcının kabullerinin tutulduğu bir kayıt olarak düşünülebileceğini önerdi. Frans van Eemeren ile Rob Grootendorst ise tartışmanın nasıl bitmesi gerektiğini bir kuralla belirledi.

Ardından üç itirazı tartacağız: çürütmenin kesin bir bitiş anı olmadığı, cevap vermenin çürütmekten daha az bir şey gerektirdiği ve geri çekilmenin toplumsal bedeli.

Sonda, bir itirazın çürütülüp çürütülmediğine karar vermenin ölçüsünü göstereceğiz.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir itirazı çürütmek ne demektir, hangi cevap biçimleri vardır ve çürütme ne zaman tamamlanmış sayılır?

Ölçülü iddiam şu: bir itirazı çürütmek, itirazın türüne uygun bir cevapla onu etkisiz kılmak ve bunun sonucunda ya itirazın geri çekilmesini ya da kendi iddiamızın kapsamını daraltmamızı kabul etmektir, ve bunu yapmak, itirazı en güçlü biçimiyle anlamayı, cevabı itirazın türüne göre seçmeyi ve sonucu haritada açıkça ilan etmeyi gerektirir, çünkü çürütme, itirazı geçiştirmek değil, kabul edilebilir bir cevapla kapatmaktır.

Sıfır noktası

İtirazlara verilen cevaplar çoğu zaman bir savunmadan ibarettir: "yok, öyle değil". Bu, bir cevap sayılır ama çürütme sayılmaz. Çürütme, itirazın yanlış ya da etkisiz olduğunu gösteren ve karşı tarafın kabul edebileceği bir gerekçeyle yapılan cevaptır.

Cevabın türü, itirazın türüne bağlıdır. Bir öncülün yanlış olduğunu söyleyen itiraza, öncülün doğru olduğunu gösteren bir olguyla karşılık verilir. Sonucun tersine bir neden getiren itiraza, o nedenin ağırlığı tartılır ve ya daha hafif olduğu gösterilir ya da kabul edilip iddia ona göre ayarlanır. Bir bağı zayıflatan itiraza, bağın hâlâ işlediği ya da zayıflatıcının kendisinin geçersiz olduğu gösterilir.

Bir de şu var: çürütme, her zaman itirazı tamamen ortadan kaldırmaz. Bazen itiraz kısmen haklıdır ve doğru cevap, onu kabul edip iddiayı daraltmaktır. Bu bir yenilgi değildir, çünkü iddia daha doğru bir biçime gelmiştir.

Argümanın yapısı

Bir itirazı çürütmek için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, itirazı en güçlü ve sadık biçimiyle anlamaktır. Bir itirazı zayıf bir okumayla cevaplamak, hiçbir şeyi çürütmez. İtirazın hedefini ve türünü belirle: bir öncüle mi, sonuca mı, geçişe mi yöneliyor?

İkinci adım, cevabı itirazın türüne göre seçmektir. Bir olguyu reddeden itirazda, olguyu doğrulayan ya da o olgunun başka bir nedenle açıklandığını gösteren bir cevap verilir. Sonucun tersine bir neden getirenlerde, nedenin ağırlığı tartılır: ya daha hafif bulunur ya da kabul edilip iddia ona göre ayarlanır. Bir bağı zayıflatan itirazda, bağın hâlâ çalıştığı ya da zayıflatıcının kendisinin geçersiz olduğu gösterilir. Bir cevap her durumda bir ayrımı da içerebilir: itiraz bir durum için doğru, bir başkası için değildir.

Üçüncü adım, cevabı haritaya çizmektir. Cevap kutusu, itirazın kutusuna doğru bir okla bağlanır ve bu ok, destek okundan farklı biçimde işaretlenir. Böylece hangi itirazın hangi cevapla karşılandığı görünür. Cevapsız kalan itiraz kutuları da aynı biçimde görünür.

Dördüncü adım, kapanışı ilan etmektir. Her itiraz için üç sonuçtan biri yazılır: itiraz etkisiz kılındı, itiraz kısmen kabul edildi ve iddia daraltıldı ya da itiraz geçerli kaldı ve iddia geri çekildi. Taahhüt deposu güncellenir: hangi cümleler girdi, hangileri çıktı.

Görüşler ve pozisyonlar

Çürütmenin ne olduğu konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, itiraz ve cevap görüşüdür. Buna göre çürütme, her itirazın metinle birlikte tutulduğu ve ayrı ayrı cevaplandığı bir düzendir ve cevap çoğu zaman bir ayrımdan geçer. Descartes bu çizgidedir.

İkinci görüş, kayıt görüşüdür. Buna göre çürütme, tartışmadaki kabullerin kaydında yapılan bir değişikliktir: bir cümlenin depoya girmesi, çıkması ya da çelişkiye düşmesiyle ilerler. Hamblin bu çizgidedir.

Üçüncü görüş, kural görüşüdür. Buna göre çürütme, bir tartışmanın kurallara uygun kapanmasıdır: savunma başarısızsa görüş geri çekilir, başarılıysa şüphe geri çekilir. van Eemeren ve Grootendorst bu çizgidedir.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Çürütmeyi savunan düşünce şu cevabı verebilir. Bir itirazın cevaplanıp cevaplanmadığını bilmeden, bir argümanın ayakta kalıp kalmadığını söyleyemeyiz. Haritanın son hâli, hangi itirazın etkisiz kılındığını, hangisinin kabul edildiğini ve hangisinin cevapsız kaldığını gösterir. Bu, argümanı tartmanın ve gerektiğinde değiştirmenin zeminidir.

Açık kalan sorular

Bir cevabın kabul edilebilir olup olmadığına kim karar verir? Taraflar anlaşamazsa, dışarıdan bir ölçüt bulunabilir mi?

Bir itiraz kısmen kabul edilip iddia daraltıldığında, daraltılmış iddia hâlâ özgün iddia mıdır? Hangi noktadan sonra yeni bir iddiadır?

Bir tartışmada taahhüt deposu büyüdükçe çelişkiler kaçınılmaz olur mu? Çelişkiyi bulmanın ve gidermenin yolu ne olabilir?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Çürütme, bir itirazı türüne uygun bir cevapla etkisiz kılmak ve sonucunu açıkça ilan etmektir. Descartes, Meditasyonlar'ı itirazlarla ve cevaplarıyla birlikte yayımlayarak, cevabın çoğu zaman bir ayrımdan geçtiğini gösterdi.

Hamblin, bir tartışmayı, her katılımcının kabullerinin tutulduğu bir taahhüt deposuyla izlemeyi önerdi. van Eemeren ve Grootendorst, başarısız bir savunmanın görüşün geri çekilmesiyle, başarılı bir savunmanın şüphenin geri çekilmesiyle sonuçlanmasını isteyen kapanış kuralını koydu.

Çürütme dört adımdan geçer: itirazı en güçlü biçimiyle anlamak, cevabı türüne göre seçmek, cevabı haritaya çizmek ve kapanışı ilan etmek. Buna üç itiraz yöneltildi. Kesin bir bitiş anı olmadığı, cevabın çürütmeden az bir şey gerektirdiği ve geri çekilmenin bedeli olduğu söylendi.

Bu yüzden çürütme, itirazı susturmak değil, ona uygun bir cevap verip sonucu görünür kılmaktır.

Sonraki derse köprü

Bu derste itirazı çürütmeyi ve haritanın son hâlini gördük. Hakan'ın üç itirazı tek tek geldi ve her biri kendi cevabıyla, tek tek kapatıldı. Bir toplantıda ise itirazlar ve gerekçeler çoğu zaman tek tek gelmez, kümeler hâlinde gelir.

Aynı sonuca yönelen birkaç gerekçe bir arada durduğunda, haritada onları nasıl gruplayacağımız, hangilerinin birlikte bir küme oluşturduğu ve kümenin bir bütün olarak nasıl tartılacağı ayrı bir sorudur. Tek bir kutuyu çürütmek, bir kümeyi çürütmekle aynı şey olmayabilir.

Bir sonraki ders bu soruya dönüyor. Gerekçe kümeleri dersi, birbirine bağlı gerekçelerin haritada nasıl bir küme olarak çizileceğini ve kümenin nasıl değerlendirileceğini soruyor.