İtiraz

Açılış sahnesi

Kerem, bir yol koşusu ayakkabısı almak istiyor ve bir dergide okuduğu test yazısından çok etkilenmiş. Arkadaşlarına şöyle yazıyor: "Şu ayakkabı en dayanıklısı. Dergi testinde birinci oldu. Alıyorum." Arkadaşlarından üçü aynı akşam üç ayrı cevap veriyor. Biri, "Testte birinci olmamıştı, ikinciydi" diyor. Bir diğeri, "Ama geçen yıl en çok tabanı çabuk aşınan ayakkabı olarak şikâyet aldı" diyor. Üçüncüsü ise şunu söylüyor: "O dergi testi, o markanın reklamını veren şirket tarafından finanse edilmiş."

Üç cevap da Kerem'in kararına karşı çıkıyor, ama üçü de aynı şeyi yapmıyor. Birincisi bir olguyu reddediyor. İkincisi ayakkabının dayanıklı olmadığını gösteren yeni bir neden getiriyor. Üçüncüsü ise ayakkabının dayanıklı olmadığını söylemiyor bile: yalnız testin, dayanıklılığı gösterme gücünü sarsıyor. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Argüman Çözümleme ve Haritalama kursunun Haritalama modülünde, bir argümana yöneltilen itirazın hangi biçimlerde olabileceğini ve onu haritada destekten ayrı nasıl çizeceğimizi soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce itirazın, bir argümanın üç ayrı yerine yöneltilebileceğini göreceğiz: bir öncüle, sonuca ya da öncüllerden sonuca giden geçişe. Bir itirazın hedefini bilmeden ona cevap vermek mümkün değildir.

Sonra üç kaynağı izleyeceğiz. John Pollock, itirazları iki türe ayırdı: sonucun tersine bir neden getirenler ve gerekçeyle sonuç arasındaki bağı zayıflatanlar. Phan Minh Dung, argümanlar arasındaki karşı çıkma ilişkisini bir ağ olarak ele aldı ve bir argümanın nasıl savunulmuş sayılacağını sordu. Nicholas Rescher ise savunan ile itiraz eden arasındaki alışverişi bir tartışma oyunu gibi kurdu ve itirazın bir ihtiyatlı biçimini ayırdı.

Ardından üç itirazı tartacağız: itiraz sayısının gücü belirlemediği, haritadaki itirazın destekten ayrılmasının yapay olduğu ve bir itirazın kendisinin de desteğe ihtiyaç duyduğu.

Sonda, bir itirazı çizdikten sonra ona bakılacak iki soruyu göstereceğiz.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir argümana yöneltilen itiraz hangi biçimlerde olur ve bunları haritada nasıl ayırırız?

Ölçülü iddiam şu: itiraz, bir argümanın bir öncülünü, sonucunu ya da geçişini hedef alan ve argümanın kabul edilebilirliğini zayıflatmaya çalışan cümledir, ve onu çizmek, hedefi belirlemeyi, itirazın türünü ayırmayı ve haritada destekten farklı işaretlemeyi gerektirir, çünkü aynı görünen iki itiraz, biri sonucun tersine bir neden getirirken ötekisi yalnız desteğin gücünü sarstığı için, birbirinden farklı cevaplar ister.

Sıfır noktası

Bir argümana itiraz etmek, günlük konuşmada çoğu zaman "hayır, öyle değil" demekle karıştırılır. Oysa itiraz, bir şeyin yanlış olduğunu söylemekten daha çeşitli bir iştir. Bir olguyu reddedebilir, bir karşı neden sunabilir, bir geçişin neden çalışmadığını gösterebilir ya da yalnız bir şüphe düşürebilir.

Bu çeşitliliği görmek için önce argümanın parçalarını hatırlamak gerekir: öncüller, sonuç ve öncüllerden sonuca giden geçiş. İtiraz bu üç yerden birini hedef alır. Hedef değişince, itirazın ne yaptığı ve nasıl cevaplanacağı da değişir.

Bir de şu var: bir itiraz, o argümanı çürütmüş olmaz. İtiraz, argümana karşı ileri sürülmüş bir iddiadır ve o da doğru ya da yanlış olabilir. İtirazı ciddiye almak, ona bir yer vermektir, ona boyun eğmek değildir. Haritada itirazın bir yeri olması, bunu görünür kılar.

Argümanın yapısı

Bir itirazı haritada çizmek ve onu değerlendirmek için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, itirazın hedefini belirlemektir. İtiraz bir öncüle mi yöneliyor, sonuca mı, yoksa öncüllerden sonuca geçişe mi? Hedef, haritadaki kutu ya da ok olarak görünür: öncül bir kutudur, sonuç bir kutudur, geçiş ise iki kutu arasındaki oktur. Kerem'in haritasında ilk itiraz bir öncül kutusunu, ikincisi sonuç kutusunu, üçüncüsü ise oku hedef alıyor.

İkinci adım, itirazın türünü ayırmaktır. Öncülü reddeden itirazda, öncülün yanlış olduğu söylenir. Çürüten itirazda, sonucun tersine bir neden gösterilir. Zayıflatan itirazda, gerekçenin sonucu desteklemediği gösterilir. Üç türün cevapları da farklıdır.

Üçüncü adım, itirazı haritada destekten ayrı çizmektir. İtiraz kutusu, destek kutularından farklı bir biçimle ya da renkle işaretlenir ve hedefine bir ok çeker. Öncülü ya da sonucu hedef alan itiraz oku ilgili kutuya gider. Zayıflatan itiraz, kutuya değil, desteğin okuna gider, çünkü hedefi geçiştir.

Dördüncü adım, itirazın kendisini sınamaktır. İki soru sorulur: bu itiraz doğru mu, yani kendi öncülleri sağlam mı? Ve bu itiraz gerçekten hedefine ulaşıyor mu, yani hedefini yeterince zayıflatıyor mu? Bir itiraz doğru olup hedefini zayıflatmayabilir ve hedefini zayıflatıp kendisi yanlış olabilir.

Görüşler ve pozisyonlar

İtirazın ne olduğu konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, tür görüşüdür. Buna göre itirazlar, hedefledikleri yere göre türlere ayrılır ve türü bilmek, cevabı belirler. Pollock bu çizgidedir ve çürüten ile zayıflatan itirazı ayırır.

İkinci görüş, ağ görüşüdür. Buna göre itirazlar, bir saldırı ağının parçasıdır ve bir argümanın durumu, kendisine gelen saldırıların ve o saldırılara karşı savunmaların toplamına bağlıdır. Dung bu çizgidedir.

Üçüncü görüş, oyun görüşüdür. Buna göre itiraz, savunan ile itiraz eden arasında sırayla yapılan bir hamledir ve her hamle, bir cevap gerektirir. Rescher bu çizgidedir.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

İtirazı çizmeyi savunan düşünce şu cevabı verebilir. Bir itirazı yalnız "karşı çıkış" olarak görmek, ona ne cevap verileceğini gizler. Hedefini ve türünü ayırmak, hangi cevabın gerektiğini gösterir: bir olguyu doğrulamak, bir karşı neden tartmak ya da bir bağın gücünü sınamak.

Açık kalan sorular

Zayıflatan itiraz ile çürüten itiraz her zaman ayrılabilir mi? Bir bilgi hem bir bağı zayıflatıp hem sonucun tersine bir neden olabilir mi?

Dung'un ağında iki argüman birbirine saldırıyorsa, hangisi kabul edilir? Ağın kendisi buna cevap vermiyorsa, dışarıdan hangi ölçüt gerekir?

İhtiyatlı itiraz, iddiayı yıkmadığı hâlde neden bu kadar sık cevap gerektirir? Kayıt eklemek, iddiayı zayıflatmak mıdır, güçlendirmek mi?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

İtiraz, bir argümanın bir öncülünü, sonucunu ya da geçişini hedef alan ve kabul edilebilirliğini zayıflatmaya çalışan cümledir. Pollock, itirazları sonucun tersine bir neden getiren çürüten itiraz ve bağı koparan zayıflatan itiraz olarak ayırdı.

Dung, argümanları bir saldırı ağı olarak ele aldı ve kendisine saldıran her argümana karşı savunulmuş argümanı kabul edilebilir saydı. Rescher, savunan ile itiraz edenin bir tartışma oyunu oynadığını ve itirazın ihtiyatlı bir biçiminin iddiayı yıkmadan kapsamını daralttığını gösterdi.

İtirazı çizmek dört adımdan geçer: hedefi belirlemek, türü ayırmak, destekten farklı işaretlemek ve itirazın kendisini sınamak. Buna üç itiraz yöneltildi. Sayının gücü belirlemediği, ayrımın yapay olduğu ve itirazın da desteğe ihtiyaç duyduğu söylendi.

Bu yüzden itirazı çizmek, karşı çıkanı bir kutuya koymak değil, neyi hedef aldığını ve nasıl cevap istediğini görünür kılmaktır.

Sonraki derse köprü

Bu derste itirazın üç hedefini, üç türünü ve haritadaki yerini gördük. Kerem'in haritasında artık üç itiraz vardı: bir öncüle, bir sonuca ve bir oka yönelmiş. Ama harita, itirazları göstermekle kalmaz. İtiraza bir cevap verilip verilmediğini de göstermelidir.

Bir itiraz, cevapsız kaldığında argümanı zayıflatır. Cevap verildiğinde ise argüman ayakta kalabilir ya da değişebilir. Cevabın türü, itirazın türüne bağlıdır: bir olguyu doğrulamak, bir karşı nedeni tartmak, bir bağı onarmak.

Bir sonraki ders bu cevaba dönüyor. Çürütme dersi, bir itirazı haritada cevaplamanın ve o cevabın itirazı gerçekten etkisiz kılıp kılmadığını nasıl anlayacağımızın yollarını soruyor.