Destek

Açılış sahnesi

Arda, lisenin okul gazetesi için bir yazı hazırlıyor: kantinde şekerli içecek satışı bırakılsın. Yazıyı üç paragrafla bitirmiş ve edebiyat öğretmenine gösteriyor. Öğretmen okuyor, sonra tahtaya dönüp kutular çiziyor. En üste "kantinde şekerli içecek satılmamalı" yazıyor. Altına Arda'nın paragraflarından üç kutu koyuyor ve her birinden üste bir ok çekiyor. İkinci paragrafın kutusundan ok çekmeye çalışırken duruyor. "Bu paragrafın neyi desteklediğini bulamadım," diyor.

Arda paragrafı yeniden okuyor. İkinci paragraf, kantin gelirlerinin okul gezilerini finanse ettiğini anlatıyor. Bu, sonuca karşı bir şeydi: şekerli içecek gelirini azaltacaktı. Arda onu, kendi görüşüne karşı bir itiraz olarak yazmış ama itirazı cevaplamamıştı. Kutu havada kalmıştı. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Argüman Çözümleme ve Haritalama kursunun Haritalama modülünde, yeniden kurulmuş bir argümanda destek ilişkisini nasıl çizeceğimizi ve çizimin neyi görünür kıldığını soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce destek ilişkisinin ne olduğunu ve neden bir ok olarak gösterilebileceğini göreceğiz. Bir cümlenin bir başkasını desteklemesi, ikisi arasında yönü olan bir ilişkidir ve yönü olan ilişkiyi göstermenin doğal yolu, bir okla bağlamaktır.

Sonra üç kaynağı izleyeceğiz. Jill Larkin ile Herbert Simon, bir çizimin bazen bin sözcükten değerli olmasının nedenini, bilgiyi bir arada tutmasında buldu. Tim van Gelder, argümanı kutular ve oklarla haritalamanın yollarını geliştirdi ve destekle itirazı ayrı işaretledi. Robert Horn ise uzun süren büyük tartışmaları haritalarla ele aldı.

Ardından üç itirazı tartacağız: haritanın her metne uymayacağı, okun destek derecesini göstermediği ve büyük haritaların okunmaz hâle gelebileceği.

Sonda, bir haritayı çizdikten sonra doğruluğunu sınamak için okunacak bir yöntemi göstereceğiz.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir argümanda destek ilişkisini nasıl gösteririz ve bir haritanın destek okları bize ne söyler?

Ölçülü iddiam şu: destek oku, bir cümlenin bir başkasını taşıdığı iddiasını gösterir ve onu çizmek, her cümleyi ayrı bir kutuya koymayı, sonucu en üste yerleştirmeyi, doğrudan destekleri altına dizmeyi ve bağımsız ile birleşik desteği farklı çizmeyi gerektirir, çünkü harita bir iddianın doğruluğunu değil, hangi cümlenin hangisine yaslandığını gösterir ve okun kendisi, desteğin gerçekten çalıştığını kanıtlamaz.

Sıfır noktası

Bir metni okurken cümleler birbirine bağlanır: biri ötekini açıklar, biri ötekine örnek olur, biri ötekine karşı çıkar. Bu bağlantılar çoğu zaman yazılı değildir ve okur onları sezgiyle kurar. Sezgi, kısa metinlerde işe yarar. Uzun bir metinde ya da karmaşık bir argümanda ise, bağlantıların hangileri olduğu unutulur, karıştırılır ya da hiç fark edilmez.

Haritalama, bu bağlantıları dışarıya çıkarır. Her cümle bir kutuya yazılır. Bir cümlenin bir başkasını desteklediği yerde, desteklenen cümlenin kutusuna doğru bir ok çekilir. Böylece bir argüman, kutulardan ve oklardan oluşan bir şekil olarak görülür ve okur, şekle bakarak yapıyı okuyabilir.

Bir de şu var: ok, bir iddia taşır. Bir kutudan diğerine ok çekmek, "bu cümle şu cümleyi destekliyor" demektir ve bu bir yorumdur. Yanlış olabilir. Arda'nın öğretmeni ikinci paragrafa ok çekemediğinde, bunun nedeni kutunun kötü yazılması değil, paragrafın gerçekten bir şeyi desteklememesiydi. Çizim, yapıyı yalnız göstermez, yapıdaki eksikliği de ortaya çıkarır.

Argümanın yapısı

Bir argümanda destek ilişkisini çizmek için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, sonucu en üste yerleştirmektir. Ana sonuç, tek bir kutuya, tam bir cümle olarak yazılır ve haritanın tepesinde durur. Diğer bütün kutular, ona doğru ya da ondan uzağa bağlanır. Arda'nın haritasında en üstte, kantinde şekerli içecek satılmamalı cümlesi durur.

İkinci adım, doğrudan destekleri altına dizmektir. Ana sonuca doğrudan gerekçe olan cümleler, sonucun altında birer kutu olarak yer alır ve her birinden sonuca doğru bir ok çekilir. Ok, aşağıdan yukarıya, gerekçeden sonuca yönelir. Her kutuda tek bir iddia bulunur.

Üçüncü adım, destek türünü çizmektir. Gerekçeler bağımsızsa, her birinden sonuca ayrı bir ok çıkar: biri düşerse öteki ok yerinde kalır. Gerekçeler birleşikse, kutular bir arada işaretlenir ve tek bir ok sonuca gider: biri düşerse ok da düşer. Böylece okurun hangi desteğin hangi türden olduğunu görmesi sağlanır.

Dördüncü adım, alt destekleri uzatmak ve okumayı sınamaktır. Bir gerekçenin kendisi de desteğe ihtiyaç duyuyorsa, altına kendi kutuları ve okları eklenir. Sonra harita, her oku "çünkü" ile okuyarak denetlenir: sonuç kutusundan başlayıp altındaki kutuya "çünkü" diyerek inildiğinde cümle anlamlı mı? Anlamsızsa, ok yanlış çizilmiştir ya da destek gerçekten yoktur.

Görüşler ve pozisyonlar

Haritanın ne işe yaradığı konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, bilişsel görüştür. Buna göre harita, bilgiyi bir arada tutarak ve bazı çıkarımları algıya bırakarak akıl yürütmeyi kolaylaştırır. Larkin ve Simon bu çizgidedir ve yararını çizimin kurulma biçimine bağlar.

İkinci görüş, öğrenme görüşüdür. Buna göre haritalama, bir alıştırma olarak eleştirel düşünmeyi geliştirir: yapıyı görünür kılarak tartma becerisini pekiştirir. van Gelder bu çizgidedir.

Üçüncü görüş, tartışma görüşüdür. Buna göre harita, uzun bir tartışmanın bütününü göstermenin bir yoludur ve tartışanlara nerede durduklarını gösterir. Horn bu çizgidedir.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Destek haritalamayı savunan düşünce şu cevabı verebilir. Bir argümanın yapısını yalnız kafada taşımak, onu küçük ve kolay durumlarda işe yarar kılar. Karmaşık argümanlarda yapıyı bir yüzeye koymak, hem kendi yanılgımızı hem başkasının eksiğini görmenin en ucuz yoludur.

Açık kalan sorular

Bir haritada okun yönü ne olmalı: gerekçeden sonuca mı, sonuçtan gerekçeye mi? İki gösterim farklı şeyler mi söylüyor?

Bağımsız ve birleşik desteği çizimde ayırmanın en iyi yolu nedir? Çok sayıda kutu birleştiğinde, hangi birleşme gerçek, hangisi yalnız görünürde kalır?

Haritalama, bir metni anlamaya mı yardım eder, yoksa yalnız çözümlenmiş bir metni sunmaya mı? Harita, anlamanın sonucu mu, aracı mı?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Destek oku, bir cümlenin bir başkasını taşıdığı iddiasını gösterir ve haritalama, bu iddiaları kutu ve okla görünür kılar. Larkin ve Simon, bir çizimin, birlikte kullanılacak bilgiyi bir arada tutarak akıl yürütmeye yardım ettiğini, ama her zaman daha iyi olmadığını gösterdi.

van Gelder, argümanı kutu ve ok haritasıyla çizmeyi ve destekle itirazı ayrı işaretlemeyi geliştirdi. Horn, uzun bir tartışmanın bütününü büyük haritalarla göstermeyi denedi.

Destek çizmek dört adımdan geçer: sonucu en üste koymak, doğrudan destekleri altına dizmek, destek türünü çizmek ve alt destekleri uzatıp her oku "çünkü" ile okumak. Buna üç itiraz yöneltildi. Haritanın her metne uymadığı, okun derece göstermediği ve büyük haritaların okunmaz olduğu söylendi.

Bu yüzden destek haritalamak, bir argümanı doğru yapmak değil, hangi cümlenin hangisini taşıdığını herkesin görebileceği bir hâle getirmektir.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir sonucu destekleyen cümleleri kutular ve oklarla çizmeyi gördük. Arda'nın haritasında üç kutu vardı: ikisi birleşik, biri bağımsız. Ama ikinci paragraf, kantin gelirlerini savunan cümle, haritada hiçbir yere bağlanmadan duruyordu.

O cümle bir destek değildi. Sonucun karşısında duruyordu: şekerli içeceği bırakmak, okulun bir gelir kaynağını azaltırdı. Bir argüman yalnız destekten oluşmaz. Karşı çıkan cümleler de vardır ve onların da haritada bir yeri olmalıdır.

Bir sonraki ders bu ikinci ilişkiye dönüyor. İtiraz dersi, bir sonuca ya da bir gerekçeye karşı çıkan cümleyi haritada nasıl çizeceğimizi ve destekten nasıl ayıracağımızı soruyor.