Bağımsız ve birleşik destek

Açılış sahnesi

Kemal, ikinci el bir araba almak üzere. Arkadaşına gerekçelerini sayıyor: "İki ayrı ekspertiz raporu aracı temiz buldu. Servis kayıtları düzenli. Satıcı da güvenilir biri. Üç ayrı işaret var, alıyorum." Arkadaşı bir soru soruyor: "İki ekspertiz aynı yerde mi yapıldı?" Kemal bir an duruyor. Evet, ikisi de satıcının önerdiği aynı servisten çıkmıştı.

Kemal üç işaret saymıştı, ama arkadaşının sorusu sayıyı sarstı. İki rapor aynı yerden geliyorsa, ikisi ayrı ayrı bir kanıt mı, yoksa aynı kanıtın iki kopyası mı? Bir de şu var: satıcının güvenilir olduğu fikri, servis kayıtlarını satıcının kendisinin göstermesinden mi doğuyor? Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının Argüman Çözümleme ve Haritalama kursunda, bir sonuca birden çok gerekçe geldiğinde bu gerekçelerin birbirinden bağımsız mı yoksa birlikte mi çalıştığını nasıl ayıracağımızı ve bunun gücü nasıl değiştirdiğini soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce iki ayrı destek biçimini ayıracağız. Bazı gerekçeler sonucu ayrı ayrı destekler, biri düştüğünde ötekiler durmayı sürdürür. Bazıları ise yalnız birlikte destekler ve biri düştüğünde ötekinin de bir değeri kalmaz.

Sonra üç kaynağı izleyeceğiz. Stephen Thomas, gündelik argümanların çizimini yaparken birleşik ve yakınsak destek ayrımını koydu. Condorcet, birbirinden bağımsız hüküm veren kişilerin bir araya gelince neden daha güvenilir olduğunu, ama bağımsızlığın bozulduğunda neyin kaybolduğunu gösterdi. William Whewell ise farklı alanlardan gelen tümevarımların aynı sonuçta buluşmasını, bir kuramı güçlendiren özel bir durum olarak adlandırdı.

Ardından üç itirazı tartacağız: ayrımın her zaman net olmadığı, çok gerekçenin çoğu zaman güçlü göründüğü ve bağımsız bir desteğin çürütülmesinin sonucu yıkıp yıkmadığı.

Sonda, bir sonuca gelen desteklerin türünü ve gücünü tek bir sınamayla ayırmanın yolunu göstereceğiz.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir sonuca birden çok gerekçe geldiğinde, bunların birbirinden bağımsız mı yoksa birleşik mi olduğunu nasıl ayırırız ve bu ayrım sonucun gücü hakkında ne söyler?

Ölçülü iddiam şu: bağımsız destek, her gerekçenin sonucu tek başına bir ölçüde taşıdığı ve biri düştüğünde ötekinin taşımaya devam ettiği destektir, birleşik destek ise gerekçelerin yalnız birlikte taşıdığı ve biri düştüğünde ötekinin de değerini yitirdiği destektir, ve ikisini ayırmak, her gerekçeyi ötekilerden ayrı düşünüp sonuca hâlâ bir şey katıp katmadığını sormayı, bağımsız görünenlerin gerçekten ayrı kaynaklardan gelip gelmediğine bakmayı gerektirir, çünkü ortak bir kaynağa dayanan iki gerekçe, iki değil bir gerekçe sayılır.

Sıfır noktası

Bir sonuca birden çok gerekçe getirmek, gündelik konuşmada bir güç işareti sayılır. Üç gerekçe, iki gerekçeden, iki gerekçe de birinden daha ikna edici görünür. Bu duygunun bir doğruluk payı var ama tek başına yanıltıcıdır: gerekçelerin sayısı değil, birbirleriyle ilişkisi güç belirler.

İlişkinin iki temel biçimi var. İlki, gerekçelerin ayrı ayrı çalışmasıdır. Kemal'in aracının temiz olduğuna iki ayrı ekspertiz raporu varsa ve bunlar birbirinden habersiz iki yerde yapılmışsa, her biri sonucu tek başına bir ölçüde destekler. Biri hatalı çıksa bile öteki durur. İkincisi, gerekçelerin birlikte çalışmasıdır: "bu araç bu model" ile "bu modelin motorunda zincir sorunu var" cümleleri ayrı ayrı bir şey söylemez ama birlikte "bu araçta zincir sorunu olabilir" sonucunu verir. Biri düştüğünde öteki boşta kalır.

Bir de şu var: bir gerekçe bağımsız görünse bile, gerçekten ayrı bir kaynaktan gelmiyorsa bağımsız değildir. İki rapor aynı yerden çıkmışsa, ikisi aynı destektir ve sayı, görünüşte artmış ama gerçekte artmamıştır.

Argümanın yapısı

Bir sonuca gelen desteklerin türünü ve gücünü ayırmak için dört adım izlenebilir.

Birinci adım, sonucu ve ona doğrudan gelen bütün gerekçeleri listelemektir. Gerekçeler kısa ve ayrı cümleler olarak yazılır. Kemal'in sonucu "bu aracı almak iyi" ve gerekçeleri üç işarettir.

İkinci adım, çıkarma sınamasını uygulamaktır. Her gerekçe için, ötekileri tutup o gerekçeyi çıkar ve kalanların sonuca hâlâ bir şey katıp katmadığına bak. Katıyorsa, o gerekçe yakınsak destektir. Katmıyorsa, birleşik desteğin bir parçasıdır. Sınama kalanlara bakar, çıkarılan gerekçeye değil.

Üçüncü adım, bağımsız görünen gerekçelerin gerçekten ayrı kaynaklardan gelip gelmediğine bakmaktır. Her gerekçeye "buna nereden ulaştın?" diye sor. Aynı kaynaktan, aynı kişiden ya da aynı varsayımdan geliyorlarsa, gerekçeler tek bir destek sayılır. Sayı, kaynak sayısına iner.

Dördüncü adım, gücü türüne göre tartmaktır. Yakınsak destekte, gerçekten bağımsız her yeni gerekçe sonucu biraz daha güçlendirir ve biri çürütüldüğünde diğerleri sonucu taşımaya devam eder. Birleşik destekte ise güç, gerekçelerin en zayıfına ve hepsinin birlikte doğru olmasının ne kadar olası olduğuna bağlıdır: biri düşerse hepsi düşer.

Görüşler ve pozisyonlar

Bir sonuca gelen desteklerin nasıl anlaşılması gerektiği konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, yapı görüşüdür. Buna göre destek türü, gerekçelerin sonuca bağlanma biçimidir: ayrı ayrı mı, birlikte mi. Thomas bu çizgidedir ve türü çıkarma sınamasıyla belirler.

İkinci görüş, bağımsızlık görüşüdür. Buna göre bir desteğin gücü, kaynaklarının gerçekten birbirinden bağımsız olmasına bağlıdır ve sayı bağımsızlığa bakılmadan sayılamaz. Condorcet bu çizgidedir.

Üçüncü görüş, uyum görüşüdür. Buna göre en güçlü destek, birbirinden habersiz alanlardan gelen sonuçların bir noktada buluşmasıdır. Whewell bu çizgidedir ve gücü, kaynakların ne kadar farklı olduğuyla ölçer.

En güçlü itiraz

Bu yaklaşıma üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Bağımsız ve birleşik ayrımını savunan düşünce şu cevabı verebilir. Bir sonuca gelen desteklerin sayısı, gücü hakkında çok az şey söyler. Gücü belirleyen, desteklerin birbirleriyle ve kaynaklarıyla ilişkisidir. Ayrımı yapmayan biri, sayıya aldanır ya da tek bir gerekçenin çürütülmesini bütün argümanın çürütülmesi sanar.

Açık kalan sorular

Bağımsızlık ne kadar olmalıdır? Tamamen ayrı kaynaklar nadirse, kısmen bağımsız desteklerin gücü nasıl tartılır?

Farklı türden kanıtların uyumu, aynı türden kanıtın tekrarından neden daha güçlüdür? Bu, bir doğrulama gerekçesi mi, yoksa yalnız bir alışkanlık mı?

Bir destek hem birleşik hem yakınsak okunabiliyorsa, hangi okuma yazarın niyetine daha yakındır ve bu soru önemli midir?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Bağımsız destek, her gerekçenin sonucu tek başına bir ölçüde taşıdığı, birleşik destek ise gerekçelerin yalnız birlikte taşıdığı destektir. Thomas, ikisini ayırmak için bir gerekçeyi çıkarıp kalanların hâlâ bir katkısı olup olmadığına bakılmasını önerdi.

Condorcet, bağımsız hüküm verenlerin sayısı arttıkça güvenin arttığını, ama bağımsızlık bozulduğunda bu artışın kaybolduğunu gösterdi. Whewell, farklı alanlardan gelen ve birbirinden habersiz sonuçların buluşmasını, tümevarımların uyumu diye adlandırdı ve en güçlü destek saydı.

Desteğin türünü ve gücünü ayırmak dört adımdan geçer: gerekçeleri listelemek, çıkarma sınaması yapmak, kaynakların ortak olup olmadığına bakmak ve gücü türüne göre tartmak. Buna üç itiraz yöneltildi. Ayrımın net olmadığı, çok gerekçenin çoğu zaman güçlü olduğu ve bağımsız bir desteğin çürütülmesinin sonucu yıktığı söylendi.

Bu yüzden bir sonuca gelen desteği ölçmek, gerekçeleri saymak değil, kaç tanesinin gerçekten ayrı ve ne ölçüde taşıyıcı olduğunu bulmaktır.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir sonuca gelen gerekçelerin nasıl bağlandığını ve gerçekten kaç ayrı destek oluşturduğunu ayırmayı gördük. Bir argümanın parçalarını ayıklamak, yani sonucu, öncülleri, ara halkaları ve destek türlerini bulmak, onu tartmanın ilk yarısıdır.

İkinci yarı, bulunan yapıyı yeniden kurmaktır. Metinler çoğu zaman dağınık, eksik ya da özensiz yazılır ve yapı, okurun elinde bir kurgu olarak ortaya çıkar. Bu kurguyu yaparken ne kadar cömert ya da ne kadar sıkı olunacağı, bir argümanın hakkını vermekle onu çürütmek arasındaki farkı belirler.

Bir sonraki ders bu ölçüye dönüyor. İyi niyet ilkesi dersi, bir argümanı yeniden kurarken yazarın söylediğinden en güçlü ama yine de ona ait olan okumayı seçmenin ne demek olduğunu soruyor.