Çelişen kanıt

Açılış sahnesi

Bir aile, çocuklarının uyku düzeni için bir uzmandan tavsiye arıyor. Aile bir haftada üç kaynağa bakıyor. Bir sağlık sitesi, çocukların gece dokuzda yatması gerektiğini yazıyor. Bir dergi, esnek uyku saatlerinin de zararsız olduğunu söylüyor. Bir çocuk doktoru, iki yaklaşımın da bazı çocuklara uyduğunu, bazılarına uymadığını belirtiyor.

Anne ve baba, akşam yemeğinde birbirine bakıp gülüyor. "Üç kaynak, üç ayrı cevap," diyor anne. Baba, "O zaman hiçbirine güvenmeyelim," diyor. Anne bir an düşünüyor. Bu cevap onu rahatlatmıyor. Çocuğun bir uyku saati olacak ve bir kararı aileden başka kimse vermeyecek.

Kanıtlar çelişiyordu ve bir karar gerekiyordu. Çelişki ne hiçbir şey söylemek anlamına geliyordu ne de birine körü körüne inanmak gerektiği anlamına. Bu ders, Düşünme, Okuma ve Felsefi Yöntemler programının ikinci modülünün son durağında, birbiriyle uyuşmayan kanıtlar karşısında nasıl düşünebileceğimizi ve bir çelişkiden ne öğrenebileceğimizi soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce çelişen kanıtın farklı nedenlerden doğabileceğini göstereceğiz. Bir çelişki, kanıtlardan birinin yanlış olmasından, ayrı gruplar üzerinde yapılmış olmasından ya da aynı olgunun ayrı varsayımlarla yorumlanmasından doğabilir. Sonra üç kaynağı izleyeceğiz. Gene Glass, birçok çalışmanın sonuçlarını sistemli biçimde birleştiren meta-analizi tanıttı. Açık Bilim İşbirliği, yüzlerce çalışmanın yeniden yapılmasıyla, tek bir çalışmanın sonucuna ne kadar güvenilebileceğini sorguladı. Helen Longino ise kanıtların, arka plandaki kabullerle birlikte yorumlandığını ve çelişkilerin çoğu zaman bu kabullerin ayrı olmasından kaynaklandığını savundu.

Ardından üç itirazı tartacağız. Biri çelişki varsa hakikat de yoktur, herkes kendi kanıtını seçer diyor. Biri birleştirmenin kötü çalışmaları da içerdiğini, üçüncüsü de belirsizlikte karar ertelemenin bir seçenek olmadığını söylüyor.

Sonda çelişen kanıt karşısında nasıl ilerleyebileceğimize bakacağız. Bu bakış, çelişkiyi bir çıkmaz değil, daha fazla bilgi isteyen bir işaret olarak gösterecek.

Merkez soru

Sorumuz şu: birbiriyle çelişen kanıtlar karşısında neye göre karar verebiliriz ve çelişkinin kendisi bize ne söyler?

Ölçülü iddiam şu: çelişen kanıt, çoğu zaman kanıtlardan birinin yanlış olduğunu değil, bir farkın, yani örneklemin, yöntemin ya da arka plan kabullerinin farklı olduğunu gösterir ve bu farkı bulmak, çelişkiyi bir sonuca dönüştürmenin yoludur, ama fark bulunamadığında bile, kanıtın ağırlığına göre kısmi ve geri alınabilir bir karar vermek mümkündür.

Sıfır noktası

Çelişen kanıt, aynı konuda iki ya da daha çok kaynağın birbirine ters düşen sonuçlar bildirmesidir. Bir çalışma bir ilacın etkili olduğunu, bir başkası etkisiz olduğunu bulur. Bir uzman bir yöntemi önerir, bir başkası bunun zararlı olduğunu söyler.

Bu durumla karşılaşınca ilk tepki genellikle iki uçtan birine gider. Bir uçta, birini seçip ötekini yok saymak vardır: hangisinin hoşumuza gittiğine bakarak. Diğer uçta, hepsini reddetmek vardır: "Bilim hiçbir şeyde anlaşamıyor." İkisi de çelişkiyi çözmez, yalnızca ondan kaçar.

Çelişkinin kendisi bir bilgidir. İki iyi yürütülmüş çalışma çelişiyorsa, bu, bir şeyin henüz anlaşılmadığını gösterir. O şey, bir örneklem farkı olabilir, bir ölçüm farkı olabilir ya da bir kabul farkı. Çelişkiye bir hata olarak değil, bir ipucu olarak bakmak, ilk adımdır.

Argümanın yapısı

Çelişen kanıt karşısında, dört soruyu sırayla sormak yardımcı olur.

Birinci soru: çelişki gerçek mi? İki kaynak aynı şeyi mi soruyor? Bazen çelişki, sözcüklerin ya da kapsamın farklı olmasından doğar: biri kısa vadeyi, öteki uzun vadeyi, biri bir grubu, öteki başka bir grubu anlatıyordur.

İkinci soru: kanıtlardan biri ya da ikisi kalitesiz mi? Örneklem, yöntem, çıkar ve hata açısından her iki kanıtı da değerlendirmek gerekir. İkisi de kaliteliyse çelişki daha ilginç hâle gelir.

Üçüncü soru: aralarında bir fark var mı? Örneklem, yöntem, zaman, ölçüm ya da arka plandaki kabuller açısından. Fark bulunursa, çelişki bir ayrıma dönüşür.

Dördüncü soru: elimdeki kanıtın toplam ağırlığı bana bir yön gösteriyor mu? Kanıtlar tam dengede değilse, ağırlıkları farklıysa, ağırlığı fazla olan tarafa doğru, kısmi ve geri alınabilir bir karar verilebilir.

Bu yapı, çelişkiyi çözmenin, taraf seçmek değil, farkı bulmak ve ağırlığı tartmak olduğunu gösterir.

Görüşler ve pozisyonlar

Çelişen kanıtın nasıl çözüleceği konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, birleştirme görüşüdür. Buna göre çelişen çalışmalar, sistemli biçimde birleştirilerek anlamlandırılır ve çelişkinin bir kısmı rastlantıdan, bir kısmı gerçek farklardan gelir. Glass bu çizgidedir.

İkinci görüş, yeniden deneme görüşüdür. Buna karşılık ilk görüş var olan çalışmaları birleştiriyor. Bu görüş, çelişkinin en iyi yeniden yapılan denemelerle çözüldüğünü ve tek bir çalışmaya güvenmemek gerektiğini söyler. Açık Bilim İşbirliği bu çizgiye yakındır.

Üçüncü görüş, kabul görüşüdür. Oysa ilk iki görüş veriye bakıyor. Bu görüş, çelişkinin çoğu zaman verilerin okunuşundaki farklı kabullerden geldiğini ve çözümün, bu kabulleri eleştiriye açan bir topluluktan geçtiğini söyler. Longino bu çizgiyi taşır.

En güçlü itiraz

Çelişen kanıt üzerine düşünceye üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Çelişen kanıtı önemseyen düşünce şu cevabı verebilir. Çelişki bir çıkmaz değil, bir sorudur: iki kanıt arasında ne fark var? Bu soruyu sormak, kanıtların kalitesini, örneklemini ve arka plan kabullerini görünür kılar. Fark bulunamıyorsa, kanıtın ağırlığına göre kısmi ve geri alınabilir bir karar verilir. Bu, her iki uçtan, yani birini körü körüne seçmekten ve hiçbirine güvenmemekten daha sağlam bir tutumdur.

Açık kalan sorular

Çelişen iki eşit kaliteli kanıt karşısında, yeni bilgi gelmeden bir karar vermek zorunda kalırsak, hangi yöne eğilmeliyiz? Bu durumda karar, kanıtın dışında hangi şeylere dayanmalı?

Bir çelişkiyi açıklayan farkı bulmak, çoğu zaman ek araştırma gerektirir. Bu araştırma yapılamıyorsa, çelişkiyle nasıl yaşanır?

Bilimsel bir topluluğun eleştiriye açıklığı nasıl ölçülür? Bir topluluk, kendi kabullerini sorgulayabildiğini nereden bilir?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Çelişen kanıt, çoğu zaman kanıtlardan birinin yanlış olduğunu değil, örneklem, yöntem ya da arka plan kabulü gibi bir farkı gösterir. Glass, birçok çalışmayı sistemli biçimde birleştiren meta-analizi tanıttı ve çelişkinin bir kısmının rastlantıdan, bir kısmının gerçek farklardan geldiğini gösterdi.

Açık Bilim İşbirliği, yeniden yürütülen çalışmaların önemli bir kısmında özgün sonucun aynı güçte bulunamadığını ve tek bir çalışmaya bu yüzden güvenmemek gerektiğini gösterdi. Longino, kanıtın arka plan kabulleriyle birlikte yorumlandığını ve nesnelliğin, kabulleri eleştiriye açan bir topluluktan geçtiğini savundu.

Çelişen kanıt karşısında dört soru sorulabilir: çelişki gerçek mi, kanıtlar kaliteli mi, aralarında fark var mı ve toplam ağırlık bir yön gösteriyor mu. Çelişkiye üç itiraz yöneltildi. Hakikat olmadığı, birleştirmenin kötü çalışmaları da içerdiği ve belirsizlikte ertelemenin seçenek olmadığı söylendi.

Bu yüzden çelişen kanıt, bir çıkmaz olarak değil, bir farkı arayan bir soru olarak ve fark bulunamadığında bile kısmi ve geri alınabilir bir kararla yaşanan bir durum olarak yaşıyor.

Sonraki derse köprü

Bu modülde kaynağın güvenilirliğini, uzmanlığı, örneklemi, korelasyonu ve çelişen kanıtı gördük. Bunların hepsi, kanıtın kendisine ve dışarıdan bakışına aitti. Ama çelişen kanıtı ele alırken, bir şeyi daha fark ettik: aile, hangi kaynağa daha çok güveneceğine karar verirken, hoşuna giden kaynağa yönelme eğilimini hissetmişti. Kanıtı tartarken, tartan kişinin kendi eğilimleri devreye giriyor.

Hepimiz, kendi görüşümüzü destekleyen kanıtı daha kolay kabul eder, aksini söyleyeni daha sert sorgularız. Mercier ile Sperber'in kendi tarafını kayırma eğilimi, bunun bir örneğiydi. Bu eğilim tek değil: zihnin kanıtla karşılaşırken izlediği birçok kestirme yol var ve bunların bir kısmı sistemli biçimde yanıltıyor.

Bir sonraki ders yeni bir modülün ilk adımı. Bilişsel yanlılıklar modülü, doğrulama yanlılığıyla başlıyor: kendi görüşümüzü doğrulayan kanıta neden daha kolay yöneldiğimizi ve bunu nasıl fark edebileceğimizi soruyor.