Haber ve yanlış bilgi

Açılış sahnesi

Bir kadın, öğle arasında telefonuna düşen bir mesajı görüyor: bir su kaynağında zehirli bir madde bulunduğunu, kentin bir bölümünde musluk suyunun içilmemesi gerektiğini yazıyor. Mesajın altında bir gazete ismi geçiyor, bir tarih var, ilgili kurumun adı sayılmış. Kadın mesajı hemen üç kişiye iletiyor: kız kardeşine, komşusuna ve işyeri grubuna.

Akşam, komşusu ona bir başka mesaj gönderiyor. Aynı kaynağın, mesajdaki iddiayı yalanladığı bir açıklaması var. Kadın bir an duruyor. Mesajı ilettiği üç kişinin ne yaptığını, onların da başka insanlara iletip iletmediğini düşünüyor. Kendi mesajını geri çekemeyeceğini fark ediyor.

Kadın yalan söylemedi. Bir şeye inandı ve inandığını paylaştı. Yine de, bir yanlışın yayılmasına katkıda bulundu. Bu ders, Günlük Yaşamda Felsefe kursunun kamusal yaşam bölümünün ilk durağında, neye inanacağımızı nasıl bilebileceğimizi ve yanlış bilginin ortak yaşamı nasıl etkilediğini soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce yanlış bilginin farklı türlerini ayıracağız. Bir kişi bir şeyi yanlış olduğunu bilmeden yayabilir, bilerek yalan söyleyebilir ya da doğru olup olmadığıyla hiç ilgilenmeden konuşabilir. Sonra üç kaynağı izleyeceğiz. Harry Frankfurt, doğruyla ilgilenmeden konuşmanın yalandan farklı bir tehlike olduğunu savundu. John Hardwig, bildiklerimizin çoğunun başkalarına güvenmemize dayandığını gösterdi. Hannah Arendt ise olgusal hakikatlerin kırılgan olduğunu ve sistemli yalanın toplumda neyi yok ettiğini anlattı.

Ardından üç itirazı tartacağız. Biri her haberin yanlı olduğunu ve olgunun kalmadığını, biri her haberi doğrulamanın imkânsız bir yük olduğunu, üçüncüsü de yanlış bilgiyle mücadelenin sansüre kayabileceğini söylüyor.

Sonda haberle günlük yaşamda nasıl bir ilişki kurulabileceğine bakacağız. Bu bakış, her şeye inanmakla hiçbir şeye inanmamak arasında bir yol arayacak.

Merkez soru

Sorumuz şu: bir haberin güvenilir olup olmadığını, kendimiz doğrulayamadığımız durumlarda nasıl değerlendirebiliriz ve yanlış bilgi yayan biri ne zaman sorumlu sayılır?

Ölçülü iddiam şu: bildiklerimizin çoğu başkalarına güvenmemize dayanır ve bu güven kaçınılmazdır, ama güvenin kime, hangi konuda ve hangi ölçüde verileceğini sınamak bir kişinin elindedir, bu yüzden yanlış bilgiye karşı en sağlam tutum, hiçbir şeye inanmamak değil, güveni gerekçeli biçimde dağıtmaktır.

Sıfır noktası

Yanlış bilgi sözcüğü, günlük dilde birkaç ayrı durumu kapsar. Birincisi, kişinin yanlış olduğunu bilmeden yaydığı bir bilgidir: bir hata, bir yanlış anlama. İkincisi, bilerek yayılan bir yalandır: kişi doğruyu bilir ama başka bir şey söyler. Üçüncüsü, doğru olup olmadığıyla ilgilenmeden söylenen sözlerdir: konuşan, söylediğinin doğruluğuna önem vermez, yalnızca bir etki yaratmak ister.

Bu üç durum birbirine benzer ama ayrı cevaplar ister. Birincisine karşı bir düzeltme yeter. İkincisine karşı, yalanın kaynağının ve amacının ortaya çıkarılması gerekir. Üçüncüsü ise en zor olanıdır, çünkü düzeltmenin ya da yalanlamanın konuşan için bir anlamı yoktur.

Bir de şu ayrım var: haber ile yorum ayrı şeylerdir. Bir haber, bir olayın ne olduğunu bildirir. Bir yorum, o olayın ne anlama geldiğini söyler. İkisi de değerlidir ama biri yanlış olabilir, öteki ise katılıp katılınmayan bir görüştür.

Argümanın yapısı

Bir haberin güvenilirliğini değerlendirirken, dört soruyu sırayla sormak yardımcı olur.

Birinci soru: bunu kim söylüyor? Bir kişinin, bir kurumun ya da adı olmayan bir mesajın sözü, ayrı ağırlıklar taşır. Kaynağın adı yoksa ya da doğrulanamıyorsa, ağırlığı da azdır.

İkinci soru: kaynak bunu nereden biliyor? Olaya tanık mı, bir belgeye mi bakmış, yoksa başkasından mı duymuş? Bilginin kaynağa ulaşma yolu ne kadar kısaysa, güvenilirliği o kadar artar.

Üçüncü soru: bunu başka bağımsız bir kaynak da söylüyor mu? Aynı sözün on kez tekrarlanması, on ayrı kaynak sayılmaz. Bağımsız bir kaynak, aynı yerden beslenmeyen kaynaktır.

Dördüncü soru: bu haber bana ne yaptırmak istiyor? Bir haberin bir tepki ya da bir paylaşım için tasarlandığı hissi, çoğu zaman doğruluğundan çok etkisiyle ilgilendiğini gösterir.

Bu yapı, doğrulamanın bir uzman işi olmaktan çok, birkaç basit sorunun alışkanlığı olduğunu gösterir.

Görüşler ve pozisyonlar

Yanlış bilgiyle nasıl başa çıkılacağı konusunda üç görüş var.

Birinci görüş, bireysel titizlik görüşüdür. Buna göre her kişi, karşılaştığı bilgiyi doğrulamalı ve doğruluğundan emin olmadan paylaşmamalıdır. Frankfurt'un sallamaya karşı uyarısı bu çizgiye yakındır.

İkinci görüş, güven ağı görüşüdür. Buna karşılık ilk görüş kişinin tek başına doğrulamasına bakıyor. Bu görüş, bilginin toplumsal olarak dağıldığını ve asıl önemli olanın, güvenilir kaynakları ve kurumları ayakta tutmak olduğunu söyler. Hardwig bu çizgidedir.

Üçüncü görüş, ortak zemin görüşüdür. Oysa ilk iki görüş bilginin nasıl edinileceğine bakıyor. Bu görüş, olgusal hakikatlerin ortak bir dünyanın zemini olduğunu ve yanlış bilgiye karşı asıl mücadelenin, bu zemini savunmak olduğunu söyler. Arendt bu çizgiyi taşır.

En güçlü itiraz

Haber ve yanlış bilgi üzerine düşünceye üç yönden ciddi itiraz yapılabilir.

Bu konuda düşünenler şu cevabı verebilir. Yanlış bilgiye karşı en sağlam tutum, her şeye inanmak ya da hiçbir şeye inanmamak değildir. Güveni gerekçeli biçimde dağıtmak, yani kaynağı, kaynağın bilgisini ve bağımsız doğrulamayı sormak, hem bireysel hem toplumsal düzeyde uygulanabilir bir yoldur. Bunun yanında, ortak olgu zeminini korumak, hepimizin paylaştığı bir sorumluluktur.

Açık kalan sorular

Bir kişi, yanlış olduğunu bilmeden yaydığı bir bilgiden ne ölçüde sorumludur? Kaynağı sormamış olmak, bir ihmal sayılabilir mi?

Güvenilir kaynak ile popüler kaynak nasıl ayrılır? Bir kurumun güvenilirliği zamanla azalırsa, onun yerine ne konulabilir?

Yanlış bilgiyle mücadelede kim yetkilidir? Bir platform, bir devlet, bir gazeteci ya da her kişi kendi paylaştığı şeyden mi sorumludur?

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Yanlış bilgi üç ayrı durumu kapsar: bilmeden yayılan hata, bilerek söylenen yalan ve doğruyla ilgilenmeden söylenen söz. Frankfurt, sallamanın, yani doğruyla ilgisiz konuşmanın, yalandan farklı ve çoğu zaman daha büyük bir tehlike olduğunu savundu.

Hardwig, bildiklerimizin çoğunun başkalarına güvenmemize dayandığını ve bunun bir eksiklik değil, bilginin nasıl işlediğinin bir parçası olduğunu gösterdi. Arendt, olgusal hakikatlerin kırılgan olduğunu ve sistemli yalanın en büyük zararının, insanların hiçbir şeye inanamaz hâle gelmesi olduğunu söyledi.

Bir haberi dört soruyla sınayabiliriz: kim söylüyor, nereden biliyor, bağımsız bir kaynak var mı ve benden ne yapmamı istiyor. Habere ve yanlış bilgiye üç itiraz yöneltildi. Her haberin yanlı olduğu, doğrulamanın imkânsız bir yük olduğu ve mücadelenin sansüre kayabileceği söylendi.

Bu yüzden yanlış bilgiye karşı en sağlam tutum, her şeye ya da hiçbir şeye inanmak değil, güveni gerekçeli biçimde dağıtmak ve olgu zeminini ortak bir sorumluluk olarak korumak olarak yaşıyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste yanlış bilginin, bir kişinin kendi kararlarını zayıflatmaktan öteye geçtiğini gördük: Arendt'in uyarısı, ortak bir olgu zemini olmadan, insanların birlikte karar veremeyeceğini gösteriyordu. Mahalle grubundaki üç üyenin aynı sorunu üç ayrı yerden görmesi de aynı yere işaret ediyordu: yanlış bilgi bir kişinin sorunu değil, birlikte yaşayan insanların sorunu.

Birlikte yaşayan insanlar, ortak kararları da birlikte alıyor: bir mahallede, bir kentte, bir ülkede. Bu kararlara katılan kişiye ne ad verilir ve bu katılım ne gerektirir? Bilgi ile karar arasındaki bağ, bir kişiyi nasıl bir sorumlulukla karşı karşıya bırakır?

Bir sonraki ders bu soruya dönüyor. Yurttaşlık dersi, bir topluluğun üyesi olmanın ne demek olduğunu ve yurttaş olmanın hak ve sorumluluklarının nereden geldiğini soruyor.