Deneyim makinesi

Açılış sahnesi

Bir teknoloji şirketi bir konferansta üç ayrı ürün tanıtıyor ve üçünü de aynı sahneye koyuyor.

Birinci ürün bir kapsül. İçine girdiğinde istediğin her deneyimi eksiksiz yaşıyorsun: bir roman yazıyor, dağa tırmanıyor, sevdiğin biriyle yıllarını geçiriyorsun. Hiçbiri gerçek değil, ama kapsülün içindeyken bunu hiç fark etmiyorsun. Salon bu teklifi duyunca susuyor ve çoğu kişi elini kaldırmıyor.

Şirket ikinci ürünü açıyor ve adına sonuç paketi diyor; bu kez kapsüle hiç girmiyorsun ve hiçbir şey hissetmiyorsun. Ama dünyada tam istediğin sonuçlar kendiliğinden oluşuyor: kitabın yazılmış, ilişkin düzelmiş, projen bitmiş oluyor. Deneyim yok, yalnızca sonuç var ve salon yine tereddüt ediyor, ama bu kez gerekçe başka bir yerden geliyor.

Üçüncü ürün dönüşüm paketi. Kapsüle yalnızca bir kez giriyorsun ve istediğin türde, daha cesur, daha sabırlı, daha üretken bir insana dönüşerek çıkıyorsun. Sonra hayatına kaldığın yerden, gerçek dünyada devam ediyorsun. Salonun tepkisi belirgin biçimde yumuşuyor ve birçok kişi elini kaldırıyor.

Sunumun sonunda salondan biri söz alıyor ve üç paketin de bir şeyi gerçek olmaktan çıkardığını söylüyor: birincisi deneyimi, ikincisi eylemi, üçüncüsü kişiliği. Peki salonun direncini asıl taşıyan hangisi?

Bu derste ne olacak

Bu ders iyi yaşamın ne olduğuna dair kuramları tek tek sıralamayacak. Hazzın tek değer olup olmadığı, arzuların tatmini ya da nesnel bir iyiler listesi gibi kuramlar bu dersin konusu değil. Makineyi bir kuramı çürütmek için değil, kendi başına bir sahne olarak kullanacağız.

Bu ders bir bilgi sorusu da sormuyor. Bir deneyimin gerçek olup olmadığını nasıl bilebileceğimiz başka bir soru. Buradaki soru şu: deneyim gerçek olmadığını hiç fark etmeyeceğimiz kadar kusursuzsa, gerçek olmaması neden hâlâ bir şey ifade ediyor?

İş dar tutuluyor ve amaç, üç paket arasında salonun tepkisini taşıyan ayrıntıyı bulmak. Geçen derste tramvay sahnesinde ayrıntıları tek tek oynatıp hangisinin yük taşıdığını sınamıştık. Aynı sınamayı burada da yapacağız ve yalnızca sahne değişiyor.

Sonda bulduğumuz ayrıntının ne kadar sağlam olduğunu soracağız. Bir görüş onu gerçek bir değerin izi sayıyor, öteki ise yalnızca bir alışkanlığın izi. Bir deney bu iki görüşü birbirinden kısmen ayırıyor, ama bu ayrım tam değil.

Merkez soru

Deneyim, sonuç ve dönüşüm paketleri arasında salonun tepkisini gerçekten taşıyan ayrıntı hangisi?

Ölçülü iddiam şu: tepkiyi ne deneyimin içeriği ne de değişimin edilgen olması taşıyor, taşıyan şey sonucun kişinin kendi dünyasıyla teması içinde mi yoksa dışında mı üretildiği.

İddianın iki olumsuz yarısı kolayca görülüyor. Deneyimin içeriği üç pakette de kusursuz varsayılıyor, yani tepkideki farkı o açıklayamaz. Değişimin edilgen olması da tek başına açıklayamaz, çünkü dönüşüm paketi de edilgen ve yine de kabul görüyor. Geriye kalan aday, dünyayla temasın sürüp sürmediği.

Sıfır noktası

Deneyim makinesi bir siyaset felsefesi kitabında, birkaç sayfalık bir düşünce deneyi olarak kuruldu.

Nozick'in yaptığı şey tramvay sahnesindeki hamleye benziyor. Tek bir makine yerine üç makine kuruyor ve her birinde başka bir şeyi dışarıda bırakıyor, böylece hangi gerekçenin tepkiyi taşıdığını ayrı ayrı sınayabiliyoruz. Bu sınamada üç kavram işimize yarayacak.

Şimdi üç paket arasında neyin değişip neyin sabit kaldığına bakalım.

Nozick'in ikinci gerekçesini somut bir soruyla açmak mümkün.

Argümanın yapısı

Şimdi bağ listesindeki üç adayı sırayla oynatalım.

Birinci öncül: deneyim paketi ile sonuç paketi tek bir yerde ayrılıyor, deneyimin varlığında. Sonuç paketinde deneyim tamamen yok ve salon yine tereddüt ediyor. Demek ki deneyimi ortadan kaldırmak tek başına rahatlık getirmiyor ve tereddüt deneyimden bağımsız olarak sürüyor.

Bu adıma karşı ilk itiraz, tereddüdün başka bir kaynağını gösteriyor.

İtirazın gösterdiği ayrım gerçek ve dördüncü öncülde ayrı bir aday olarak geri dönecek. Şimdilik elimizde şu var: iki paket arasındaki tek fark deneyimin varlığı ve bu fark tereddüdü tek başına açıklamıyor.

İkinci öncül: deneyim paketi ile dönüşüm paketi de tek bir yerde ayrılıyor. O yer, kapsülden sonra gerçek dünyayla temasın kurulup kurulmadığı. Deneyim paketindeki kişi hayatının geri kalanını kapsülde geçiriyor, dönüşüm paketindeki kişi ise kapsülden çıkıp gerçek dünyaya dönüyor. Salonun tepkisi tam bu noktada yumuşuyor.

Belki yumuşamayı temas değil, çıkış imkânı getiriyor. Bunu sınamak için klasik makineyi değiştirelim.

Üçüncü öncül: geri dönüş imkânı oynatıldığında tepki yalnızca kısmen değişiyor. Demek ki dönüşüm paketini rahatlatan asıl şey geri dönebilmek değil, kapsülden sonra yaşananın gerçekten kişinin kendi dünyasında geçmesi.

Bu öncüle de bir itiraz var ve bu kez süreyi hedef alıyor.

Dördüncü öncül bu itirazı ve hile itirazını birlikte sınıyor ve her biri için ayrı bir sahne kuruyor.

Sonuç şu: sonuç paketindeki tereddüdün bir kısmı gerçekten hile hissinden geliyordu ve o kısım anı eklenince kayboldu. Geri kalan kısım, deneyim paketindeki tereddütle aynı kökten, kendi dünyasıyla temasın kesilmesinden geliyor. Dönüşüm paketi bu temasın en az kesildiği sahne ve bu yüzden en az direnci görüyor.

Bu sonuca herkes aynı kolaylıkla varmıyor ve konferans çıkışındaki bir konuşma bunu gösteriyor.

Temasın bir derecesi olup olmadığı da ayrı bir soru.

Görüşler ve pozisyonlar

Temasın tepkiyi taşıdığını bulduk, ama bu bulgunun ne kadar sağlam olduğu konusunda iki görüş ayrılıyor.

Birinci görüş, temas kaybının gerçek bir değer kaybı olduğunu söylüyor. Bu görüşte Nozick'in ilk iki gerekçesi, yani yapma isteği ile belirli bir kişi olma isteği, temasın alt başlıkları sayılıyor. Bir şeyi gerçekten yapmak da, belirli bir kişi olarak kalmak da ancak kendi dünyanla temas hâlindeyken mümkün. Kapsüldeki kişi ikisini birden kaybediyor, dönüşüm paketindeki kişi ise ikisini de koruyor.

İkinci görüş ise bütün bu tepkiyi bir değerin değil, bir alışkanlığın ürünü sayıyor. Bu görüşe göre insanlar gerçekliğe değil, alıştıkları duruma bağlı ve görüş bu iddiayı bir deneye dayandırıyor.

Bulgu çarpıcı, oysa ondan çıkarılan sonuç bulgunun kendisinden daha geniş.

Deneyin kendisi de bu itirazı destekliyor. Çerçeve tersine çevrildiğinde tepki tam simetrik hâle gelmiyor, yalnızca yaklaşıyor ve kapsülde olduğunu düşünen katılımcıların önemli bir kısmı yine de gerçek dünyaya çıkmayı seçiyor. Demek ki ayrılmama eğilimi tepkinin bir kısmını taşıyor, tamamını değil. Uzun süreli dönüşüm makinesinde görülen kalıntı, muhtemelen bu payın dışında kalan gerçek bir temas tercihi.

En güçlü itiraz

Bu bulguya yöneltilebilecek en ağır itiraz, deneyimin kusursuz olduğu varsayımının kendisinden çıkıyor.

İtiraz güçlü ve doğrudan hedefi vuruyor. Ona verilecek cevap şu: değerin yalnızca yaşanan farktan geldiği, tam olarak tartışılan varsayımın kendisi. İtiraz ise bu varsayımı kanıtlamıyor, yalnızca tekrarlıyor.

Uzun süreli dönüşüm makinesindeki kalıntı direnç bunun bir kanıtı değil, ama bir işareti. Yaşanan hiçbir fark olmadığı hâlde bir tercih sürüyorsa, en azından bazı insanlar için değer yaşanan farka indirgenmiyor.

Yine de itirazın payı tam kapanmıyor. De Brigard'ın bulgusu, bu direncin ne kadarının gerçek bir değerden, ne kadarının salt alışkanlıktan geldiğini kesin biçimde ayırmıyor. Bulgu yalnızca ikisinin bir arada bulunduğunu gösteriyor.

Açık kalan sorular

Sonuç makinesindeki kalıntı tereddüt tam olarak neyden geliyor? Anı eklenince hile hissi büyük ölçüde kayboldu, ama geri kalan tereddüt temasa mı, yoksa henüz adını koymadığımız üçüncü bir ayrıntıya mı bağlı? Bu soruya kesin bir cevap veremedik.

İkinci açık soru, iki görüş arasındaki dengeyle ilgili. Temas kaybının gerçek bir değer kaybı olduğu iddiası, alışkanlık açıklamasını tam olarak çürütmüyor. İki görüş de aynı bulguları paylaşıyor ve hangisinin asıl gerekçe olduğu burada karara bağlanmadı.

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Deneyim, sonuç ve dönüşüm paketlerinde deneyimin içeriği hep sabit tutuldu ve salonun tepkisi yine de ayrıldı; demek ki fark içerikten gelmiyor.

Sonuç makinesi deneyimi tamamen dışarıda bıraktı ve tereddüt sürdü; bu tereddüdün bir kısmı hile hissinden, bir kısmı temas kaybından geliyor.

Dönüşüm makinesi kişiliği değiştirdi ama dünyayla teması kesmedi ve tepki en çok burada yumuşadı; süre uzatıldığında bile bu rahatlık sürdü.

Birinci görüş temas kaybını gerçek bir değer kaybı sayıyor, ikinci görüş ise tepkiyi mevcut durumdan ayrılmama eğilimine bağlıyor.

De Brigard'ın deneyi iki açıklamanın da iş gördüğünü gösteriyor, ama hangisinin ne kadar pay taşıdığı açık kaldı.

Sonraki derse köprü

Bu derste tek bir kişinin hayatından gerçekliği hayal yoluyla çıkardık ve geriye dünyayla temasın kaldığını gördük.

Sıradaki ders aynı çıkarma hamlesini tek kişiden topluma taşıyor. Bu kez hayal yoluyla çıkarılan şey bir toplumun kuralları, yöneticileri ve güvenceleri, geriye de insanların hiçbir otorite olmadan bir arada bulunduğu bir sahne kalıyor. Orada sorulacak soru bu dersinkine yapıca yakın: otorite hiç yokken geriye ne kalıyor ve o kalan şey, otoritenin varlığını haklı çıkarmaya yetiyor mu?