Karşı örnek var mı?

Açılış sahnesi

Bir kurumda yıllardır tekrarlanan bir cümle var: uzaktan çalışan ekipler yeni gelenleri yetiştiremez.

Cümle bir toplantıda söyleniyor ve kimse itiraz etmiyor. Söyleyen kişi deneyimli, örnekleri var ve anlattıkları doğru.

Sonra biri şunu soruyor: bunun tersinin olduğu bir ekip var mı?

Odada kısa bir sessizlik oluyor ve kimse bilmiyor. Bilmiyorlar, çünkü kimse bakmamış.

Ertesi hafta biri bakıyor. Kurumun altı uzaktan ekibinden ikisinde yeni gelenlerin kalma süresi ortalamanın üstünde çıkıyor ve o iki ekipte yapılan şey ötekilerden farklı.

Şimdi iki şeye birden dikkat et.

Birincisi: karşı örnek vardı ve üç yıldır kurumun kendi kayıtlarında duruyordu. Bulunması bir araştırma değil, bir bakış gerektiriyordu.

İkincisi ve daha önemlisi: o üç yıl boyunca cümle sınanmış sayılıyordu. Kimse itiraz etmediği için doğrulanmış gibi duruyordu ve itiraz edilmemesinin sebebi cümlenin sağlamlığı değildi.

Bu ders o bakışı düzenli hâle getiriyor. Karşı örneğin nerede aranacağını, aramanın nasıl yapılacağını ve bulunamadığında bunun ne kadar şey söylediğini çalışıyoruz.

Bu derste ne olacak

Önce hedefi belirleyeceğiz. Karşı örnek her öncüle yöneltilemez ve yanlış öncüle yöneltildiğinde boşa gider.

Sonra aramadan önceki adımı kuracağız. İddianın sınırları okunmadan yapılan arama ya hiçbir şey bulamıyor ya da bulduğu şey sayılmıyor.

Ardından aramanın kendisine geleceğiz. Rastgele düşünmek işe yaramıyor ve bakılacak yerler belli; üç ayrı bölge var.

Sonda da bu dersin asıl katkısına geleceğiz: karşı örnek bulunamadığında ne olur? Cevap, aramanın ne kadar ciddi yapıldığına bağlı ve bu soru neredeyse hiç sorulmuyor.

Merkez soru

Sorumuz şu: önündeki argümanda karşı örnek nerede aranır ve arama nasıl yapılır?

Bu seride karşı örneğe iki kez baktık. Otuz sekizinci derste onu kendi iddiana çevirmeyi ve bulduktan sonraki dürüst hamleyi çalıştık. Elli birinci derste bir örneğin ne taşıdığını tarttık ve destekleyici örnekle aramızdaki asimetriyi kurduk.

Bu ders üçüncü bir işi yapıyor ve bu modülün üçüncü denetim adımı. Önünde duran bir argüman var; zeminine baktın, basamaklarına baktın ve şimdi elindeki aleti içeriğe çeviriyorsun.

Geçen derste koşut argüman kurmuştuk ve o bir karşı örnekti; biçime karşı bir örnekti. Şimdi aynı hamleyi içeriğe yapıyoruz.

Ölçülü iddiam şu: karşı örnek aramak bir hatırlama işi değil bir arama işidir, ve bulunamaması ancak aramanın gücü ölçüldüğünde bir şey söyler.

Sıfır noktası

Otuz yedinci derste kapsamı bir soru üzerinde çalışmıştık. Burada aynı iş bir öncül üzerinde yapılıyor ve bir farkla: kapsamı okuyan kişi karşı taraf değil sen olduğun için, cömert okumak zorundasın. En dar okumayı seçersen bulduğun her örnek kapsam dışına düşer.

Argümanın yapısı

Şimdi aramanın kendisine gelelim, çünkü asıl iş burada ve rastgele düşünmek işe yaramıyor.

Üç bölge var ve üçü de iddianın kendisinden türetiliyor.

Birinci bölge sınırın hemen içi. İddia bir sınır çiziyorsa, o sınıra en yakın duran durumlar en kırılgan olanlar; ortadaki durumlar iddiayı zaten destekliyor.

İkinci bölge mekanizmanın en zayıf olduğu yer. İddia bir sebep gösteriyorsa, o sebebin en az işlediği koşullara bakılır.

Üçüncü bölge kendi hafızanın dışı. Otuz sekizinci derste görmüştük: bir kural doğru mu diye sorulduğunda hafıza kuralı destekleyen anıları tarıyor. Bu yüzden üçüncü bölge kayıtlar, başka kişiler ve özellikle karşı taraf.

Görüşler ve pozisyonlar

Karşı örnek aramanın değeri üzerine üç görüş var.

Birinci görüş aramayı iddia sahibinin borcu sayar. Bu görüşe göre bir iddiayı öne süren kişi, onun yanlış olacağı durumu kendisi araştırmakla yükümlüdür ve araştırmadan öne sürülen iddia baştan eksiktir.

İkinci görüş bunu itiraz edenin işi sayar ve gerekçesini işbölümüne bağlar. Herkes kendi iddiasının aleyhine çalışmak zorunda kalırsa hiçbir iddia ortaya çıkamaz; tartışmanın verimi, iki tarafın kendi yönünde çalışmasından geliyor.

Üçüncü görüş ikisinin arasında duruyor ve bu dersin savunduğu yer burası. Arama borcu, iddianın gücüyle birlikte artıyor: sıradan bir kanaat için arama itiraz edenin işi, oysa bir karar dayandırılacak bir iddia için arama iddia sahibinin işi.

İtiraz haklı ve borcu dereceli hâle getiriyor. Aranacak şey her cümle için bir tarama değil; karar verilecek noktada duran ve düşerse kararı değiştirecek olan cümle için bir tarama. Elli beşinci derste kurduğumuz denetim sırası burada da geçerli: taşıyıcı olmayan öncül aranmaz.

En güçlü itiraz

Şimdi bu dersin asıl katkısına gelelim ve neredeyse hiç sorulmayan soruyu soralım.

İtiraz bir doğruyu taşıyor: bulamamak gerçekten bir bilgi. Sorun, ne kadar bilgi olduğunun hiç ölçülmemesi.

Bu itiraz ölçütü sayıya çevirmeyi değil, yazıya dökmeyi gerektiriyor. Aramanın gücü hesaplanmıyor ve tarif ediliyor: nereye bakıldı, hangi kayıtlar tarandı, kime soruldu ve hangi bölge hiç açılmadı. Bu tarif yazıldığında raporu okuyan kişi ağırlığı kendisi takdir edebiliyor.

Açık kalan sorular

Arama borcunun tam olarak nerede başladığı burada kapanmadı. İddianın gücüyle arttığını söyledik ve eşiğin nereye konacağı söylenmiş değil.

Kapsamı cömert okumanın sınırı da açık. İddiayı en geniş hâliyle okumak ona hakkını verir ve bir yerden sonra karşı tarafın hiç savunmadığı bir iddiayı sınamaya dönüşür.

Aramanın ne zaman biteceği ayrı bir soru. Arama gücü arttıkça bulunamama daha çok şey söylüyor ve arama sonsuza kadar sürdürülemiyor; durma noktasının neye göre seçileceği belirsiz.

Yaygın hatalar

Kendin dene

Aklında kalsın

Beş cümlede dersin iskeleti.

Karşı örnek her öncüle yöneltilemiyor; hedefi genellik iddia eden öncül ve tek bir olayı bildiren öncüle yöneltildiğinde boşa çarpıyor.

Arama başlamadan önce kapsam yazılıyor ve cömertçe okunuyor, çünkü sınır önceden çizilmediğinde bulunan her örnek iddia sahibinin o an çizeceği bir sınırla dışarıda bırakılıyor.

Arama rastgele değil; üç bölgeye yöneltiliyor: sınırın hemen içi, mekanizmanın en zayıf olduğu koşullar ve kendi hafızanın dışı, yani kayıtlar ile karşı taraf.

Bacon'ın yokluk listesi ile Mill'in fark yöntemi aynı işi görüyor: nereye bakılacağını söylüyorlar, çünkü olumlu durumları yığmak zihnin kendiliğinden yaptığı şey ve aykırı olanı bulmak ancak kasıtla yapılıyor.

Bu dersin asıl katkısı son adımda: karşı örnek bulunamaması tek başına hiçbir şey söylemiyor ve ne kadar şey söylediği arama gücüne bağlı, bu yüzden rapora sonuçla birlikte nereye bakıldığı ve hangi bölgenin hiç açılmadığı da yazılıyor.

Sonraki derse köprü

Bu modülde üç denetim yaptık. Zemine baktık, basamaklara baktık ve içeriğe karşı örnek aradık.

Şimdi hepsinin geçtiğini varsayalım.

Öncüller doğru, geçiş sağlam ve ciddi bir aramaya rağmen karşı örnek çıkmadı. Argüman ayakta.

Yine de sonucu kabul etmek zorunda olmayabilirsin.

Çünkü aynı olguları açıklayan başka bir hikâye olabilir ve o hikâye de aynı verilere uyabilir. Argüman kendi içinde kusursuz olduğu hâlde, olguları rakip bir açıklama en az onun kadar iyi topluyorsa, sonuç henüz kurulmuş sayılmıyor.

Ellinci derste açıklama ile argümanı ayırmıştık. Sonraki ders o ayrımı denetim masasına getiriyor ve modülün son sorusunu soruyor: aynı olguları toplayan başka bir açıklama var mı, ve iki açıklama arasında nasıl seçilir?