Johari penceresi

Açılış

Kahramanmaraş'ta babalarından kalan bir pastaneyi birlikte işleten kardeşler Zuhal ve Engin, bir akşam dükkânı kapattıktan sonra çay içerken bir oyun oynuyor: her biri, öbürünün müşterilerle konuşurken fark etmediği bir alışkanlığını söyleyecek.

Önce Zuhal konuşuyor. "Bir müşteri şikâyet ettiğinde ben içten içe çok geriliyorum. Bunu herkes görüyordur, değil mi?" Engin şaşırıyor: "Hiç görmedim. Sen şikâyetlerde hep sakin görünürsün." Zuhal'ın içinde kopan fırtınayı Engin bir kez bile fark etmemiş.

Sonra Engin konuşuyor. "Ama bir şey var: bir müşteri kararsız kaldığında, parmaklarınla tezgâha vurmaya başlıyorsun. Müşteriler bunu görüyor ve acele etmeye başlıyorlar." Zuhal bunu hiç bilmiyordu. Yıllardır yaptığı bir şeyi, bir kez bile fark etmemişti. Aynı akşam iki şey öğreniyor: içindeki bir şeyin dışarıdan göründüğünü sanıyordu, görünmüyormuş; dışarıdan görünen bir şeyi ise hiç bilmiyordu. Bu ders, kendimiz hakkındaki bilgiyi, kimin neyi bildiğine göre dört bölgeye ayıran bir şemayı ve bu bölgeler arasındaki sınırların nasıl yanlış çizildiğini anlatıyor.

Tek fikir

Kendimiz hakkındaki bilginin bir kısmını hem biz hem başkaları bilir, bir kısmını yalnız biz, bir kısmını yalnız başkaları. Yalnız başkalarının bildiği kör alanı ancak onlar söylerse görebiliriz. Ve çoğu zaman gizli alanımızın dışarıdan göründüğünü sanırız.

Nasıl işler

Kadriye'nin iç çekişi ve Gülsüm'ün arkadaşına sorduğu soru, bazı bilgilerin bizde değil başkalarında durduğunu göstermişti. Bu ders, bu fikri daha basit bir şemaya oturtuyor.

Johari penceresi bir araştırma bulgusu değil, bir düşünme aracı. Adı iki yazarın ilk adlarından geliyor ve özellikle grup çalışmalarında, eğitimlerde yaygın biçimde kullanılıyor. Değeri, kendimiz hakkındaki bilginin tek bir yerde durmadığını, kimin neyi bildiğine göre dağıldığını görünür kılması.

Zuhal'ın akşamı iki alanı aynı anda gösteriyor. Şikâyetlerdeki iç gerginliği gizli alandaydı: yalnız Zuhal biliyordu. Tezgâha vurma alışkanlığı kör alandaydı: yalnız başkaları biliyordu. Engin'in söylemesiyle bu ikincisi açık alana geçti.

Şemanın en ilginç noktası, alanlar arasındaki sınırların yanlış çizilebilmesi. Zuhal gerginliğinin dışarıdan göründüğünü sanıyordu; yani gizli alanındaki bir şeyi açık alanda sanıyordu.

Bu yanılsamanın bir açıklaması tanıdık: Seviye 4'ün çapalama dersinde gördüğümüz yetersiz ayarlama. Başkasının bakış açısını tahmin ederken kendi deneyimimizden yola çıkıyoruz ve ondan yeterince uzaklaşamıyoruz. Zuhal'ın içindeki fırtına, onun için o kadar belirgindi ki, Engin'in onu görmemesini düşünemedi.

Farkındalık açısından pencere iki yönde iş görüyor. Kör alanı küçültmek için başkalarının söylemesine ihtiyacımız var; bunu tek başımıza yapamayız. Gizli alanı küçültmek ise bizim elimizde: bir şeyi paylaşmak. Ama gizli alanı açmanın gerekip gerekmediğini değerlendirirken, onun zaten açık olduğunu sanmamak gerekiyor.

Ne biliyoruz

İç hâllerin dışarıdan ne kadar görüldüğünü abartma eğilimi, bir dizi deneyle sınandı.

Yazarlar bu yanlılığı, insanların başkasının bakış açısını almaya çalışırken kendi deneyimlerinin çapasından yeterince uzaklaşamamasına bağlıyor. Yalan söyleyenler yalanlarının ne kadar fark edilebildiğini abarttı; insanlar tiksinti duygularının olduğundan daha belirgin olduğuna inandı. Son deneyler, bu yanılsamanın insanların acil durumlarda müdahale etmekte isteksizliği üzerindeki etkilerini inceledi. Üç deney seti de önerilen çapalama ve ayarlama yorumuyla tutarlı kanıtlar sundu.

Kişinin kendi davranışını mı yoksa yakınlarının mı daha doğru bildiği, gerçek hayattan bir ölçütle sınandı.

İkinci çalışmada, kişilerin ve yakınlarının gündelik davranışlara dair değerlendirmelerini, dört gün boyunca fark ettirmeden ölçülen gerçek davranış sıklıklarıyla karşılaştırdılar. Yakınlar, gündelik davranışı öngörmede kişinin kendisi kadar doğruydu. Doğruluk, hem kişi hem yakınları için davranıştan davranışa değişiyordu ve iki bakış açısı çoğu zaman davranışı birbirinden bağımsız olarak öngörüyordu. Yazarlar, bir kişiyi en iyi bilen tek bir bakış açısı olmadığını, hem kişinin hem yakınlarının özgün bir içgörüye sahip olduğunu öne sürüyor.

Gizli alanı açmanın, yani kendini açmanın ilişkilere etkisi, onlarca çalışmanın birleştirildiği bir analizde incelendi.

Her üç etki için de anlamlı ilişkiler bulundu: daha derin kendini açan insanlar, daha az açanlara göre daha çok sevilme eğiliminde; insanlar başta sevdikleri kişilere daha çok açılıyor; ve insanlar kendilerini açtıkları kişileri bunun sonucunda daha çok seviyor. Kendini açma ile sevilme arasındaki ilişki, çalışma düzeni, kendini açmanın türü ve açan kişinin cinsiyeti gibi değişkenlere göre değişiyordu.

Gündelik hayatta

Gözlem görevi

İki hafta boyunca, kendi Johari pencerende bir bilgiyi kör alandan açık alana, bir bilgiyi de gizli alandan açık alana taşımayı deneyeceksin.

Kayıt: İki haftanın sonunda pencereni yeniden çiz. Kör alandan açık alana geçen bilgiyi, kimin söylediğini ve onu duyduğunda ne hissettiğini yaz. Gizli alandan açık alana taşıdığın bilgiyi, kiminle paylaştığını, paylaşmadan önce karşındakinin onu zaten bildiğini düşünüp düşünmediğini ve gerçekte bilip bilmediğini yaz. İki pencereyi karşılaştır: hangi alan küçüldü, hangisi büyüdü?

Görevin amacı her şeyi herkesle paylaşmak ya da herkesten geri bildirim istemek değil. Amaç, kendin hakkındaki bilginin nasıl dağıldığını görmek ve birkaç küçük adımla alanlar arasındaki sınırları biraz kaydırmak.

Yaygın yanılgılar

Sınır

Johari penceresi bir araştırma bulgusu değil, bir düşünme aracı; dört alanın sınırları gerçek hayatta bu kadar net değil ve şema, bilginin nasıl dağıldığına dair bir harita sunuyor, ölçülmüş bir model değil. Bu dersteki çalışmalar şemanın bazı fikirlerini, örneğin kör alanın ve şeffaflık yanılsamasının varlığını dolaylı olarak destekliyor.

Kör alanı küçültmek için başkalarına sormak, güvenli bir ilişki ve dürüst bir karşı taraf gerektiriyor. Bazı ilişkilerde ya da iş ortamlarında, geri bildirim bir saldırı aracına dönüşebilir; bazı kişiler de kör alanımızı bize olduğundan farklı gösterebilir. Bir sonraki ders, geri bildirimi daha güvenli biçimde istemenin yollarına bakıyor.

Gizli alanı açmanın da bedeli olabilir: bazı bilgiler, örneğin sağlık durumu, geçmiş bir travma ya da kişisel bir mücadele, yanlış kişiyle paylaşıldığında kişiye zarar verebilir. Neyi, kiminle, ne zaman paylaşacağına karar vermek senin hakkın; görev seni hiçbir şeyi paylaşmaya zorlamıyor.

Kapanış

1. Kendimiz hakkındaki bilgi, kimin neyi bildiğine göre dört alana ayrılabilir; Johari penceresi bu dağılımı görünür kılan bir düşünme aracı.
2. İnsanlar iç hâllerinin dışarıdan ne kadar görüldüğünü abartma eğiliminde; gizli alanımızı açık sanabiliriz. Yakınlarımız ise gündelik davranışlarımızı bizim kadar doğru biliyor; kör alanımızı ancak onlar söylerse görebiliriz.
3. Kendini açmak genel olarak ilişkilerde olumlu karşılanıyor, ama bu koşullara bağlı; kör alanı küçültmek başkalarının dürüstlüğüne, gizli alanı açmak ise kişinin kendi kararına bağlı.

Üç soru

1. Zuhal'ın akşamında hangi bilgi gizli alandaydı, hangisi kör alandaydı? Şeffaflık yanılsaması bu ikisinden hangisiyle ilgili?
2. Bir arkadaşın, "Beni benden iyi kimse tanıyamaz" diyor. Vazire ve Mehl'in bulgusunu kullanarak bu görüşü değerlendir.
3. Serhat'ın ekibine çocuğunun hastalığını anlatması işe yaradı. Collins ve Miller'ın meta-analizi bunu nasıl açıklıyor, ve bu her gizli bilginin açılması gerektiği anlamına mı geliyor?

Yanıtlar

Birinci soruda Zuhal'ın şikâyetlerde yaşadığı iç gerginlik gizli alandaydı: yalnız Zuhal biliyordu, Engin hiç fark etmemişti. Tezgâha parmaklarıyla vurma alışkanlığı ise kör alandaydı: Engin ve müşteriler biliyordu, Zuhal bilmiyordu. Şeffaflık yanılsaması birincisiyle ilgili: Zuhal gizli alanındaki gerginliğin dışarıdan göründüğünü, yani açık alanda olduğunu sanıyordu. Gilovich ve arkadaşlarının bulgusuna göre bu, insanların kendi yoğun deneyimlerinden yeterince uzaklaşamadan başkalarının bakış açısını tahmin etmesinden kaynaklanıyor.

İkinci soruda Vazire ve Mehl, yakınların bir kişinin gündelik davranışlarını kişinin kendisi kadar doğru öngördüğünü ve iki bakış açısının da öbürünün bilmediği bir şey bildiğini buldu. Bu, arkadaşının görüşünün kısmen yanlış olduğunu gösteriyor: bazı konularda o kendini en iyi biliyor olabilir, ama gündelik davranışlarında yakınları onu en az onun kadar iyi tanıyor ve bazı şeyleri, örneğin Zuhal'ın tezgâha vurması gibi alışkanlıkları, ondan daha iyi görüyor olabilir. Kişiyi en iyi bilen tek bir bakış açısı yok.

Üçüncü soruda Collins ve Miller, daha derin kendini açan insanların daha çok sevilme eğiliminde olduğunu ve insanların kendilerini açtıkları kişileri daha çok sevdiğini buldu. Serhat'ın açılması, ekibin onun geç gelmesini ilgisizlik yerine bir zorluk olarak yorumlamasını sağladı ve ilişkiyi iyileştirdi. Ama meta-analiz, ilişkinin koşullara, açılan bilginin türüne ve bağlama göre değiştiğini de gösteriyor. Bu, her gizli bilginin açılması gerektiği anlamına gelmiyor; neyi, kiminle, ne zaman paylaşacağı kişinin kendi kararı.

Sonraki derse köprü

Bu derste kör alanın ancak başkaları söylerse görülebileceğini konuştuk. Ama birinin bize kör alanımızı söylemesi, çoğu zaman rahat bir an değil; Zuhal'ın da tezgâh hakkındaki cümleyi duyunca içi bir an daraldı. Sıradaki ders, «Geri bildirim istemek ve almak», geri bildirim karşısındaki savunma refleksini fark etmeyi ve işe yarar bir geri bildirim sorusu kurmayı ele alıyor.