Sezgiye ne zaman güvenilir

Açılış

Isparta'da yirmi beş yıldır oto tamirciliği yapan Recep Usta, dükkâna giren bir arabanın motoru çalışırken kaputun yanında birkaç saniye duruyor ve "Triger kayışı, iki haftası kalmış," diyor. Çırağı kaputu açıp bakıyor; kayış çatlamış. Recep Usta bunu nasıl bildiğini tam anlatamıyor. "Sesinden," diyor, "o ses başka."

Aynı akşam Recep Usta'nın yeğeni, biriktirdiği parayla ikinci el bir araba alıp birkaç yıl sonra kârla satmayı düşündüğünü söylüyor ve hangi modeli alması gerektiğini soruyor. Recep Usta hiç duraksamadan bir model söylüyor; o kadar emin ki. İki yıl sonra o modelin fiyatı, yeğeninin aklındaki öbür modellerden daha çok düşmüş oluyor.

Aynı usta, aynı eminlik hissi, iki farklı sonuç. Recep Usta'nın sezgisi birinde isabetli, öbüründe değildi; ama ikisinde de içinden gelen his aynıydı. Bu ders, sezginin ne zaman güvenilir olduğunu belirleyen şeyin kişinin ne kadar emin hissettiği değil, sezgiyi öğrendiği ortamın yapısı olduğunu anlatıyor.

Tek fikir

Bir sezgiye güvenmek için iki şeye bakılır: ortam yeterince düzenli mi, ve kişi o düzeni öğrenecek kadar sık ve hızlı geri bildirim almış mı? İçimizdeki eminlik bu iki soruya cevap vermez.

Nasıl işler

Doğruluk hissinin akıcılığı izleyebildiğini, yani kolay gelen cevabı haklı gibi gösterebildiğini artık biliyoruz. Ama bu, sezginin hep yanıltıcı olduğu anlamına gelmiyor. Recep Usta'nın kulağı motor sesinde çoğu zaman haklı. Soru şu: hangi sezgilere güvenilebilir, hangilerine güvenilemez?

Bu soru üzerine uzun süre iki farklı araştırma geleneği birbirine karşı konuşmuştu. Biri, insanların yargılarındaki kestirmeleri ve yanlılıkları inceliyordu ve uzmanların bile ne sıklıkla yanıldığını gösteriyordu. Öteki, askerî komutanlardan çeşitli meslek sahiplerine kadar uzmanların gerçek ortamlarda, zaman baskısı altında nasıl karar verdiğini inceliyordu ve deneyimin hızlı ve isabetli yargılar üretebildiğini gösteriyordu.

İki geleneğin temsilcileri, Daniel Kahneman ve Gary Klein, sonunda birlikte bir makale yazdı ve şaşırtıcı biçimde çok az konuda anlaşamadıklarını gördü. Ortak sonuçları, bir sezginin değerini belirleyen iki koşulu adlandırıyor.

İkinci koşul, kişinin bu düzeni öğrenme fırsatı. Düzenli bir ortam yetmez; kişinin o ortamda çok sayıda örnekle karşılaşmış ve her seferinde yargısının tutup tutmadığını hızla ve açıkça görmüş olması gerekir. Recep Usta yirmi beş yıl boyunca binlerce motor dinledi ve her seferinde kaputu açtığında haklı olup olmadığını gördü. Ortam düzenliydi ve geri bildirim hızlıydı.

İkinci el araba fiyatları ise başka bir ortam. Fiyatları ekonomi, döviz kuru, vergi düzenlemeleri, yeni modeller ve moda gibi pek çok öngörülemeyen etken belirliyor. Recep Usta bu konuda da deneyimli, ama yaptığı tahminlerin sonucunu yıllar sonra, başka pek çok şeyle karışmış biçimde öğreniyor. Ortamın geçerliliği düşük ve geri bildirim yavaş. Ama eminlik hissi, iki ortamda da aynı güçte.

Ne biliyoruz

İki geleneğin uzlaşması, ortak bir makalede yayımlandı.

Vardıkları sonuç, bir sezgisel yargının olası kalitesini değerlendirmenin iki şeyi gerektirdiğiydi: yargının verildiği ortamın ne kadar öngörülebilir olduğunu ve kişinin o ortamın düzenliliklerini öğrenme fırsatı bulup bulmadığını. Makalenin özetindeki son cümle bu dersin merkezinde: öznel deneyim, yani kişinin ne kadar emin hissettiği, yargının doğruluğunun güvenilir bir göstergesi değil.

Doğal ortamda karar verme yaklaşımının kendisi de özetlendi.

Düşük geçerlikli ortamlarda uzman yargısının ne kadar iyi iş çıkardığı ise uzun süredir incelenen bir soru. İnsan sağlığı ve davranışı üzerine tahminlerde, uzman yargısı ile basit formüller karşılaştırıldı.

Ortalamada mekanik tahmin yöntemleri, uzman yargısından yaklaşık yüzde on daha isabetliydi. Analize göre, çalışmaların yüzde otuz üç ile kırk yedisinde mekanik tahmin uzman yargısını belirgin biçimde geride bıraktı. Uzman yargısı çoğu zaman mekanik tahmin kadar isabetliydi, ama yalnız çalışmaların yüzde altı ile on altısında belirgin biçimde daha isabetliydi. Bu üstünlük, yargı görevinden, yargıçların türünden ve deneyim miktarından bağımsız olarak tutarlıydı. Uzman yargısı, tahmin için kullanılan bilgiler arasında yüz yüze görüşme verisi olduğunda görece daha kötü sonuç veriyordu.

Grove ve arkadaşlarının bulgusu, Kahneman ve Klein'ın çerçevesine uyuyor. İnsan davranışının uzun vadeli tahmini düşük geçerlikli bir ortam ve geri bildirim çoğu zaman yavaş ve belirsiz; bu ortamda deneyim, isabetten çok eminlik kazandırabilir.

Gündelik hayatta

Gözlem görevi

Bir hafta boyunca, sezgine güvendiğin üç alanı inceleyeceksin.

Kayıt: Görevin ilk kısmı için üç alanı alt alta yaz; her birinin yanına ortamın düzenliliğini (düşük, orta, yüksek), geri bildirimin hızını (saatler, günler, aylar, yıllar ya da hiç) ve o alandaki eminlik hissini (bir ile beş arası) not et. İkinci kısım için seçtiğin alandaki her yargıyı bir satıra yaz: yargı, eminlik puanı, sonuç. Hafta sonunda bak: eminlik hissin en yüksek olduğu alan, düzenliliği ve geri bildirimi en yüksek olan alan mı?

Görevin amacı sezgiden vazgeçmek değil. Bazı alanlarda sezgin gerçekten değerli olabilir. Amaç, eminliğinin hangi alanlarda bir beceriyi, hangilerinde yalnızca bir alışkanlığı yansıttığını ayırt etmek.

Yaygın yanılgılar

Sınır

Kahneman ve Klein'ın makalesi kavramsal bir çerçeve; yeni bir deney sunmuyor ve önerdiği iki koşulun nasıl ölçüleceğini her durum için kesin olarak belirlemiyor. Bir ortamın "yeterince düzenli" ya da geri bildirimin "yeterince hızlı" olup olmadığı, çoğu zaman bir yargı gerektiriyor. Grove'un derlemesi ise insan sağlığı ve davranışıyla ilgili tahminlerle sınırlı; başka alanlara taşınması bir çıkarım.

Bu ders, sezginin değersiz olduğunu ya da her kararın bir formülle verilmesi gerektiğini söylemiyor. Zehra ve İsmail'in örneklerinde olduğu gibi, düzenli bir ortamda hızlı geri bildirimle öğrenilmiş sezgiler değerli olabilir. Ama sağlık, güvenlik ya da büyük paralar söz konusu olduğunda, sezgi en iyi ihtimalle daha dikkatli bakmak için bir sebep; tek başına bir karar değil.

Görevdeki değerlendirmeler, kendi alanlarına dair kaba tahminler. Bir haftalık kayıt bir alanın hükmünü vermez; ama eminlik ile isabet arasındaki farkı görmek için bir başlangıç olabilir.

Kapanış

1. Bir sezginin isabetli olma olasılığı iki koşula bağlı: ortamın ne kadar düzenli ve öngörülebilir olduğuna, ve kişinin o düzeni öğrenecek kadar sık ve hızlı geri bildirim alıp almadığına.
2. Kişinin ne kadar emin hissettiği, sezgisinin doğruluğunun güvenilir bir göstergesi değil; aynı güçte bir eminlik, bir alanda beceriyi, başka bir alanda yalnızca alışkanlığı yansıtabilir.
3. Düşük geçerlikli ortamlarda, örneğin insan davranışının uzun vadeli tahmininde, verileri önceden belirlenmiş bir kuralla birleştirmek ortalamada uzman yargısı kadar ya da ondan daha isabetli; deneyim bu farkı kapatmıyor.

Üç soru

1. Recep Usta'nın motor sesi sezgisi ile araba fiyatı sezgisi arasındaki farkı, Kahneman ve Klein'ın iki koşulunu kullanarak açıkla.
2. Selim iş görüşmelerinde ilk izlenimini ayrı bir sütuna yazmaya ve her adaya aynı soruları sormaya başladı. Grove ve arkadaşlarının bulgusu bu değişikliği nasıl destekliyor?
3. İsmail balık fiyatlarını tahmin etmeyi reddetti, ama denizin güvenli olup olmadığına dair sezgisine güveniyor. Bu tutarlı bir tavır mı? Neden?

Yanıtlar

Birinci soruda Kahneman ve Klein, bir sezginin değerini ortamın öngörülebilirliğine ve kişinin o ortamın düzenliliklerini öğrenme fırsatına bağlıyor. Motor sesi düzenli bir ortam: belirli arızalar belirli sesler çıkarıyor. Recep Usta yirmi beş yılda binlerce motor dinledi ve her seferinde kaputu açınca haklı olup olmadığını hemen gördü. İkinci el araba fiyatları ise ekonomi, vergiler, yeni modeller gibi öngörülemeyen pek çok etkene bağlı ve Recep Usta tahminlerinin sonucunu yıllar sonra, karışık biçimde öğreniyor. Birincisinde iki koşul da sağlanıyor, ikincisinde hiçbiri; ama eminlik hissi ikisinde de aynı.

İkinci soruda meta-analizin bulgusu şuydu: insan davranışıyla ilgili tahminlerde verileri önceden belirlenmiş bir kuralla birleştirmek, ortalamada uzman yargısı kadar ya da ondan daha isabetliydi; yüz yüze görüşme verisi kullanıldığında uzman yargısı görece daha kötü sonuç veriyordu. Selim'in her adaya aynı soruları sorup cevapları önceden belirlenmiş bir ölçekle puanlaması, verileri bir kurala göre birleştirmeye yaklaşıyor. İlk izlenimini ayrı bir sütuna yazması ise onu silmeden, puanlamaya karışmasını engelliyor ve sonradan ilk izlenimin ne kadar isabetli olduğunu görmesine imkân veriyor.

Üçüncü soruda İsmail'in tavrı tutarlı. Denizin durumu, onun kırk yıldır her sabah tahmin edip birkaç saat içinde sonucunu gördüğü düzenli bir ortam; burada sezgisi hızlı geri bildirimle şekillenmiş. Balık fiyatları ise pazar, mevsim, ithalat ve talep gibi pek çok etkene bağlı ve İsmail'in bu konuda düzenli geri bildirim alma fırsatı olmadı. "O deniz başka deniz" derken, bir alandaki uzmanlığın yakın görünen başka bir alana kendiliğinden taşınmadığını sezmiş görünüyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir sezginin güvenilirliğinin ortama ve öğrenme fırsatına bağlı olduğunu gördük. Ama düzenli bir ortamda deneyimli bir uzman bile her an aynı isabette değil. Yorgun, aceleci ya da aynı anda birkaç işle meşgulken, zihin dolduğunda hem hızlı hem yavaş düşünme etkilenebiliyor. Sıradaki ders, «Bilişsel yük farkındalığı daraltır», zihin doluyken neyin ilk kaybolduğunu, yorgun verilen kararları ve aceleyle yazılan mesajları ele alıyor.