Deneyim örneklemesi uygulaması

Açılış

Çanakkale'de bir lisede kimya öğretmeni olan Halit, bir üniversitenin yürüttüğü bir araştırmaya gönüllü olarak katılıyor. Bir hafta boyunca telefonu günde altı kez, önceden bilmediği saatlerde kısa bir ses çıkaracak; her seferinde beş kısa soruyu cevaplayacak: ne yapıyordun, zihnin neredeydi, kendini nasıl hissediyordun, kiminleydin, bedenin nasıldı.

İkinci gün öğleden sonra laboratuvar dersindeyken bir zil çalıyor; Halit öğrencilerin elindeki asit şişelerine göz kulak olduğu için telefona bakmıyor. Akşam eve gelince boş kalan satırı görüyor ve doldurmak üzere: "Öğleden sonra ders vardı, herhalde biraz gergindim, öğrencilerle birlikteydim." Kalemi kâğıda değdirmeden duruyor. Araştırmacının ilk gün söylediği bir cümle aklına geliyor: "Kaçırdığınız bir zili sonradan doldurmayın. Boş bırakın ve neden boş kaldığını yazın."

Halit o an anlıyor: akşam yazacağı şey, o öğleden sonranın kaydı değil, o öğleden sonranın bellekteki tahmini olurdu; tam olarak kaydın yerine geçmesi gereken şey. Bu ders, gün içinde rastgele anlarda tutulan bir kaydın nasıl kurulacağını ve daha önemlisi, onu sessizce bozan şeyleri anlatıyor.

Tek fikir

Rastgele anlarda tutulan kısa bir kayıt, belleğin seçiciliğinden kaçmanın en iyi yollarından biridir; ama ancak dürüst tutulursa. Kaçırılan anları sonradan doldurmak, uzun soru listeleri ve yalnız uygun anlarda cevap vermek, kaydı sessizce belleğin tahminine geri çevirir.

Nasıl işler

2.10'un vardığı yer şuydu: bir günü sonradan anlatırken, en sert anı ve bitişi anlatıyoruz. Bu özetin dışına çıkmanın yolu, deneyimi yaşandığı anda kaydetmek. Gün içinde rastgele zamanlarda kısa sorular soran ve böylece gündelik hayatın gerçek zamanlı bir örneğini toplayan yöntemi Meditasyon Akademisi, araştırma tasarımlarını anlattığı derste deneyim örneklemesi adıyla tanımlıyor. Bu ders o yöntemi bir hafta boyunca kendi hayatına uygulamayı öneriyor.

Seviye 2'nin önceki derslerinde zaten birkaç kez rastgele zil kullandık: iç deneyimin biçimlerini yakalamak, gezinmenin nereye gittiğini görmek, dalmaları yoklamak için. Bu ders bunları tek bir düzenli kayıtta birleştiriyor ve aynı beş soruyu bir hafta boyunca her zilde soruyor. Aynı soruların tekrarlanması, bir hafta sonunda günler ve saatler arasında karşılaştırma yapmayı mümkün kılıyor.

Ama bir kaydın değeri, kaydın kendisinin dürüstlüğüne bağlı. Bir hafta boyunca günde altı kez cevap vermek kolay değil ve bu zorluk kaydı sessizce bozan alışkanlıklar doğuruyor. Bu alışkanlıkların ilki, kaydı tutmuş gibi görünmek.

Sahte uyumun en sık biçimi, Halit'in az kalsın yapacağı şey.

Kaydı bozan ikinci alışkanlık, soruları düşünmeden cevaplamak. Uzun bir soru listesini günde birkaç kez cevaplamak bir süre sonra yorar ve kişi soruları okumadan, hep aynı işaretleri koyarak geçmeye başlar.

Bu üç bozulmanın ortak bir özelliği var: üçü de kaydı, onun kaçmaya çalıştığı şeye, belleğin tahminine ya da alışkanlığın otomatik cevabına geri götürüyor. İyi bir kaydın kuralları bu yüzden basit: soruları kısa tut, zili kaçırdıysan boş bırak ve nedenini yaz, ve her cevabı o anki deneyime bakarak ver.

Ne biliyoruz

Rastgele anlarda yapılan kaydın güvenilir bir ölçüm olup olmadığı, yöntemi geliştiren araştırmacıların bir değerlendirmesinde ele alındı.

Değerlendirme, yöntemin kısa ve uzun vadeli güvenilirliğine dair kanıtlar sunuyor. Geçerliliğe dair kanıt olarak da yöntemle elde edilen ölçümlerin fizyolojik ölçümlerle, tek seferlik psikolojik testlerle ve davranış göstergeleriyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Ayrıca yöntemin hem sağlıklı hem klinik gruplarla kullanıldığı çalışmaları gözden geçiriyor.

Kayıt kurallarına gerçekte ne kadar uyulduğu, kâğıt ve elektronik günlükleri karşılaştıran bir çalışmada ölçüldü.

Kâğıt günlük kullanan hastalar, istenen zamanların yüzde doksanına karşılık gelen kayıtlar teslim etti. Ama günlüğün gizli kaydı, gerçek uyumun yalnız yüzde on bir olduğunu gösterdi. Çalışma günlerinin yüzde otuz ikisinde günlük hiç açılmamıştı; yine de bu günler için bildirilen uyum yüzde doksanı aşıyordu. Elektronik günlükte gerçek uyum yüzde doksan dörttü.

Soru listesinin uzunluğunun ve zil sıklığının kaydın kalitesini nasıl etkilediği, önceden kaydedilmiş bir çalışmada sınandı.

Uzun soru formları algılanan yükü artırdı ve hem toplanan verinin miktarını hem de niteliğini düşürdü. Buna karşılık günlük zil sayısını artırmak benzer olumsuz sonuçlara yol açmadı. Yazarlar bu yüzden uzun formlardan kaçınmayı öneriyor ve sık örneklemenin olumsuz bir sonucu görünmediğini belirtiyor.

Gündelik hayatta

Gözlem görevi

Bir hafta boyunca kendi deneyim örneklemeni tutacaksın; bu kayıt, bir sonraki derste okunacak.

Kayıt: Telefonunda ya da küçük bir defterde her zil için bir satır tut. Zili kaçırdıysan satırı boş bırak ve yalnız "kaçırıldı" ile kaçırma nedenini yaz; o anı sonradan asla doldurma. Her akşam yalnız o günün kaç zile cevap verdiğini ve kaçını kaçırdığını say; cevapları okumaya ya da yorumlamaya henüz başlama. Haftanın sonunda kaydı ve zarfı birlikte bir kenara koy.

Zilleri direksiyondayken, ateşin başında ya da bir başkasının güvenliğinden sorumlu olduğun bir anda cevaplama; bu anlar "kaçırıldı" olarak kayda girer ve bu da bir bilgi. Kayıt seni yormaya başlarsa zil sayısını azaltmak, soruları hızlıca ve düşünmeden geçmekten daha iyi bir seçim.

Yaygın yanılgılar

Sınır

Bir haftalık kişisel bir kayıt, araştırmalardaki deneyim örneklemesinin ancak sade bir biçimi. Araştırmalarda zillerin zamanlaması, soruların seçimi ve verinin çözümlenmesi dikkatle tasarlanıyor ve sonuçlar çok sayıda katılımcı üzerinden genelleniyor. Bu dersin kaydı ise tek bir kişiye ve tek bir haftaya ait; ondan çıkacak sonuçlar kalıcı bir portre değil, bir haftanın fotoğrafı.

Stone ve arkadaşlarının çalışması kâğıt günlüklerle elektronik günlükleri karşılaştırıyor ve kronik ağrı hastalarıyla yapıldı; bulgunun büyüklüğü sonraki çalışmalarda tartışıldı. Bu ders kâğıt kayıtların işe yaramadığını söylemiyor. Asıl önerisi şu: kaydı hangi araçla tutarsan tut, zamanını o an yaz ve kaçırılan bir anı sonradan doldurma.

Kaydın kendisi ölçtüğü şeyi değiştirebilir; Nalan'ın fark ettiği gibi, ruh hâlini kaydetmek ruh hâline daha çok dikkat etmeye yol açabilir. Bu bir sorun olmayabilir, ama kayıt okunurken hesaba katılmalı. Bir hafta boyunca kendini bu kadar yakından izlemek bazı insanlarda gerginliği artırabilir; böyle bir şey fark edersen kaydı kısaltmak ya da birkaç gün ara vermek, onu zorla sürdürmekten daha doğru.

Kapanış

1. Gün içinde rastgele anlarda tutulan kısa bir kayıt, güvenilir ve geçerli bir ölçüm olabilir ve hatırlayan benliğin özetinden kaçmanın en iyi yollarından biridir.
2. Kaçırılan anları sonradan doldurmak kaydı sessizce bozar; bir çalışmada kâğıt günlüklerin yüzde doksanı dolu göründüğü hâlde yalnız yüzde on biri zamanında yazılmıştı.
3. Uzun soru listeleri dikkatsiz yanıta yol açar ve yalnız uygun anlarda cevap vermek kaydı belirli anlara kaydırır; kısa sorular ve dürüstçe boş bırakılan satırlar kaydı korur.

Üç soru

1. Halit kaçırdığı zili akşam doldurmak üzereyken durdu. Geriye dönük doldurma kavramıyla ve bir önceki dersin bulgularıyla, bu kararın neden önemli olduğunu açıkla.
2. Burak formunu on beş sorudan beşe indirdi. Eisele ve arkadaşlarının ölçtükleri, Burak'ın kararını destekliyor mu? Zil sayısını azaltmak aynı sonucu verir miydi?
3. Sedef'in kaydı sakin anlarla doluydu. Bu kaydı okuyan biri onun haftası hakkında hangi yanlış sonuca varabilirdi ve kaçırılan zilleri nedenleriyle yazmak bu yanlışı nasıl önler?

Yanıtlar

Birinci soruda Halit'in akşam yazacağı cevap, o öğleden sonranın anlık bir kaydı değil, belleğindeki tahmini olurdu; bu, geriye dönük doldurmanın tanımı. Bir önceki derste hatırlanan deneyimin, en yoğun an ile sona göre biçimlenmiş seçici bir özet olduğunu gördük. Sonradan doldurulan satır bu özeti, anlık bir kaydın görünümü altında kayda sokar ve kaydın bütün amacını, belleğin seçiciliğinden kaçmayı, sessizce bozar. Boş bırakılan satır ise dürüst bir eksiklik olarak kalır ve neden boş kaldığı da bir bilgi taşır.

İkinci soruda cevap evet: Eisele ve arkadaşları uzun soru formlarının yükü artırdığını ve kaydın miktarını ve niteliğini düşürdüğünü buldu; Burak'ın otomatik işaretlemesi tam olarak bu niteliğin düşmesi. Formu kısaltmak, bu bulguya uygun bir karar. Aynı çalışma, günlük zil sayısını artırmanın benzer bir olumsuz etki yaratmadığını buldu; yani zil sayısını azaltmak, sorunun asıl kaynağı olan formun uzunluğunu çözmezdi. Bulgu on dört günlük bir süre ve öğrencilerle elde edildi; Burak'ın durumu ona yakın.

Üçüncü soruda kaydı okuyan biri, Sedef'in haftasının çoğunlukla sakin ve iyi geçtiği sonucuna varabilirdi. Oysa kaydın sakin görünmesinin nedeni, yalnız sakin anlarda cevap verilebilmiş olmasıydı; en yoğun ve en zor anlar kayda hiç girmemişti. Kaçırılan zilleri nedenleriyle birlikte yazmak, hangi anların kayıttan düştüğünü görünür kılar: "servis sırasında kaçırıldı" satırları, haftanın kayda girmeyen yüzünü gösterir ve okuyanı yanlış genellemeden korur.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir haftalık kaydı nasıl tutacağımızı ve onu neyin bozduğunu gördük; görevde de bir haftanın tahminini bir zarfa koyduk. Kayıt bittiğinde elimizde iki şey olacak: anında tutulmuş bir hafta ve hatırlanan bir hafta. Sıradaki ders, iç gözlem kaydını okumayı anlatıyor: bu iki haftayı karşılaştırmayı ve kayıtta bir örüntü ile bir tesadüfü birbirinden ayırmayı.