Bilmeden dalmak, bilerek dalmak

Açılış

Trabzon'da düğünlerde kemençe çalan Yasin, gecenin ortasında aynı horon havasını belki yirminci kez çalıyor. Parmakları teli biliyor, yay kendi ritmini tutuyor. Bir ara Yasin, halay başının mendilini izlerken bilerek başka bir şey düşünmeye karar veriyor: ertesi hafta çalacağı düğünün yolunu. Havayı o kadar iyi biliyor ki zihninin bir kısmını serbest bırakmakta sakınca görmüyor ve bunun farkında.

Bir saat sonra, yorgunluğun iyice çöktüğü bir anda, bir şey değişiyor. Yasin ne zaman daldığını hatırlamıyor; bir anda davulcunun ona dönmüş baktığını görüyor. Davul hızlanmış, horon bir üst ritme geçmiş, ama Yasin'in yayı hâlâ eski ritimde. Kaç ölçü geride kaldığını bilmiyor. Bu kez zihni gitmişti ve o, gittiğinin farkında değildi.

İki an da dışarıdan bakınca aynıydı: Yasin çalıyor, ama zihni başka bir yerde. İçeriden ise bambaşkaydılar. Birinde Yasin dalmayı seçmiş ve dümenin bir ucunu elinde tutmuştu; öbüründe dümen elinden çıkmıştı ve bunu bilmiyordu. Bu ders, zihin gezinmesinin bu iki türünü ayırıyor ve fark etmeden dalmanın hangi koşullarda arttığını anlatıyor.

Tek fikir

Zihnin işten koptuğu anların bir kısmında koptuğunu biliriz, bir kısmında bilmeyiz. Asıl bedeli çoğu zaman bilmeden dalmak ödetir; yorgunluk, alkol ya da güçlü bir istek gibi koşullar hem dalmayı artırır hem de daldığını fark etme ihtimalini azaltır.

Nasıl işler

2.7, gezinen düşüncenin hangi zamana ve konuya yöneldiğini sordu. Bu derste başka bir soru soruyoruz: zihin koptuğunda, koptuğunu biliyor muyuz?

Bu sorunun ölçülebilir bir yolu, Jonathan Schooler ve arkadaşlarının kurduğu bir düzenekte bulunuyor. Kişi bir görev yaparken, örneğin uzun bir metin okurken, kendini dalmış yakaladığında bir tuşa basıyor; bir yandan da rastgele aralıklarla bir yoklama sorusu geliyor: şu an zihnin görevde miydi? Kişinin kendi yakaladığı dalmalar, dalmanın farkında olduğu anları gösteriyor. Yoklamanın yakaladığı ama kişinin kendisinin yakalamadığı dalmalar ise farkında olmadan dalınan anları. Düzeneğin okuma deneylerindeki ayrıntıları, odaksız okuma terimiyle birlikte, Temel Psikoloji'nin dikkat dersinde anlatılıyor; burada iki dalma türünün kendisine odaklanacağız.

Bu ayrımın arkasında, Seviye 0'ın ilk dersinde tanıdığımız bir kavram var: üst-farkındalık, zihnin o anda neyle meşgul olduğunu fark etme hâli. Fark edilerek dalmada üst-farkındalık devrede; zihin gezinirken bile bir parça "şu an başka bir şey düşünüyorum" bilgisini taşıyor. Fark edilmeden dalmada ise bu bilgi yok; deneyim sürüyor ama deneyime dair farkındalık susmuş.

İki türü ayırmak neden önemli? Çünkü bedelleri farklı. Yasin'in bilerek daldığı anda yay ritmi tutuyordu; dalmanın kendisi bir şey kaybettirmedi. Bilmeden daldığı anda ise davul hızlandığında bunu algılayamadı. Bunun bir nedeni, gezinen zihnin dışarıdan gelen bilgiyi işlemeyi azaltması.

Fark edilerek dalmada kişi bu ayrışmayı bir ölçüde yönetebilir: dikkat isteyen bir değişiklik geldiğinde göreve dönmeye hazırdır. Fark edilmeden dalmada ise ayrışmanın kendisi de fark edilmez; dışarıdaki değişiklik ancak bir sonuç doğurduğunda, davulcunun bakışında olduğu gibi, görünür hâle gelir.

Ne biliyoruz

Zihin gezinmesinin iki temel süreçten oluştuğunu öne süren bir değerlendirme, bu ayrımın kuramsal çerçevesini çiziyor.

Fark edilmeden dalmanın hangi koşullarda arttığı, aynı düzenekle yapılan iki deneyde sınandı. Birincisi alkolün etkisine baktı.

Alkol içenler, plasebo içenlere göre yoklandıklarında dalmış olduklarını belirgin biçimde daha sık bildirdi. Dalmadaki bu artış hesaba katıldıktan sonra da alkol, kişinin kendini dalmış olarak yakalama olasılığını düşürdü. Yazarlar sonucu, alkolün zihin gezinmesini artırırken aynı anda onu fark etme ihtimalini azalttığı biçiminde özetliyor.

İkinci deney, aynı soruyu güçlü bir istek, sigara isteği üzerinden sordu.

Sigara isteği yüksek olan katılımcılar, yoklandıklarında zihinlerinin gezindiğini isteği düşük olanlardan belirgin biçimde daha sık kabul etti; fark edilmeden dalmada üç kattan fazla bir artış görüldü. Bu artış hesaba katıldığında, istek ayrıca kişinin kendini yakalama olasılığını da düşürdü. Yazarlar sonucu, isteğin zihinsel kopuşları artırırken onları fark etme kapasitesini azalttığı biçiminde yorumluyor.

Gündelik hayatta

Gözlem görevi

İki ayrı günde, sıradan ama özen isteyen bir uğraşın içinde iki tür dalmayı birbirinden ayırmaya çalışacaksın.

Kayıt: İki günün her birine ayrı bir sayfa aç ve kâğıttaki çizgi sayısını, dört yoklamada işte olup olmadığını ve işte değilsen daldığını bilip bilmediğini yaz. Günün başına o günkü uyku, yorgunluk ve varsa güçlü bir istek, örneğin açlık ya da bir şeyi bırakmanın ilk günleri, için birer kelime ekle. İki günü yan yana koyup şuna bak: yoklamaların yakaladığı ama senin bilmediğin dalmalar hangi günde daha çoktu, ve kendi çizgilerinin sayısı bununla aynı yönde mi, ters yönde mi değişti?

Bu görevi alkol aldığın bir günde ya da bir şeyin etkisini sınamak için yapma; amaç koşulları değiştirmek değil, zaten olan farkları görmek. Yoklamaları seni yolda, mutfakta ateş başında ya da bir başkasına bakım verirken bulmayacak bir saatte yap.

Yaygın yanılgılar

Sınır

Bu dersteki deneyler okuma görevleriyle ve küçük örneklemlerle yapıldı; alkol deneyi yalnız erkek sosyal içicilerle ve tek bir dozla, sigara deneyi kırk dört içiciyle. İki deney de aynı araştırma ekibinden ve aynı görevle. Sonuçların başka görevlere, başka gruplara ve gündelik hayata ne ölçüde taşındığı bu deneylerden çıkarılamaz.

Bu ders, alkol ya da sigara kullanımı hakkında bir öneri sunmuyor; deneylerdeki koşullar, fark edilmeden dalmayı artıran etkenlerin örnekleri olarak anılıyor. Sigarayı bırakma ya da alkol kullanımını azaltma gibi kararlarda destek gerekiyorsa, aile hekimine ya da bu alanda çalışan bir danışma hattına başvurmak bir farkındalık alıştırmasından daha doğru bir yol.

Fark edilerek ve fark edilmeden dalma arasındaki ayrım, bir yoklama anında kişinin kendi bildirimine dayanıyor; önceki modülde gördüğümüz iç gözlem sınırları burada da geçerli. Bir yoklamaya "daldığımı biliyordum" demek, gerçekten bilip bilmediğini her zaman doğru yansıtmayabilir. Dalmanın kendisi ile onu fark etmek arasındaki zaman farkı, bir sonraki modülün ilk dersinde ayrıca ele alınacak.

Kapanış

1. Zihin gezinmesinin bir kısmı fark edilerek, bir kısmı fark edilmeden yaşanır; iki tür dışarıdan aynı görünür, ama fark edilmeden dalmada üst-farkındalık devre dışıdır ve dışarıdan gelen bilgi daha zayıf işlenir.
2. Alkol ve güçlü bir sigara isteği, deneylerde hem dalmayı artırdı hem de kişinin kendini dalmış olarak yakalama olasılığını düşürdü; kusuru büyüten koşul, onu fark edecek mekanizmayı da zayıflatabiliyor.
3. Kendi yakaladığın dalmalar yalnız farkında olduklarındır; dışarıdan bir yoklama, içeriden görünmeyen dalmaları ortaya çıkarabilir.

Üç soru

1. Yasin'in düğünde yaşadığı iki dalma anını fark edilerek dalma ve fark edilmeden dalma kavramlarıyla ayırt et. Hangisinde algısal ayrışmanın bedeli ortaya çıktı?
2. Bir arkadaşın, "İki kadehten sonra dikkatim azalsa bile ben bunu fark ederim" diyor. Sayette ve arkadaşlarının alkol deneyi bu güven hakkında ne söylüyor?
3. Öğretmen Aslı, kâğıtlardaki bulutların sayısının artmasını öğrencilerin daha çok daldığına değil, dalmayı daha çok fark ettiğine yorumluyor. Bu yorumu destekleyen ve zayıflatan birer gözlem söyle.

Yanıtlar

Birinci soruda Yasin'in ilk dalması fark edilerek bir dalmaydı: havayı iyi bildiği bir anda bilerek başka bir şey düşünmeye karar verdi ve bunun farkındaydı. İkincisinde ise ne zaman daldığını bilmiyordu; davulcunun bakışı onu yakaladı, kendisi yakalamadı. Algısal ayrışmanın bedeli ikincisinde ortaya çıktı: zihni içeriye dönmüşken davulun hızlanması zayıf işlendi ve bu değişiklik ancak bir sonuç doğurduğunda görünür oldu. "Yasin yorgundu" açıklaması doğru ama eksik; yorgunluk, fark etmeden dalmayı kolaylaştıran koşullardan biri olabilir.

İkinci soruda deney, alkolün yalnız dalmayı artırmadığını, aynı anda kişinin kendini dalmış olarak yakalama olasılığını da düşürdüğünü gösteriyor. Arkadaşının güveni, tam olarak alkolün zayıflattığı yeteneğe, dalmayı fark etmeye dayanıyor. Deney yalnız erkek sosyal içicilerle ve tek bir dozla yapıldı; ama yönü, "fark ederim" cümlesine temkinle yaklaşmak için yeterli bir neden. Sedat'ın akşam yemeğinde iş önerisi sorusunu hiç duymaması da aynı yöne işaret ediyor.

Üçüncü soruda yorumu destekleyen gözlem şu: ilk günlerde kâğıtlarda bulut yoktu, ama Aslı sorduğunda öğrencilerin çoğu başka bir yerde olduğunu söylüyordu; yani dalmalar vardı ama fark edilmiyordu. Bulutların artması, aynı dalmaların artık fark edilmeye başlandığını gösterebilir. Yorumu zayıflatan bir gözlem ise şu olabilir: o haftalarda okuma etkinlikleri uzamış ya da öğrenciler daha yorgun olmuşsa, gerçekten daha çok dalıyor olabilirler. Bunu ayırmak için Aslı'nın ara yoklamalarının sonuçlarını da bulutlarla birlikte saymayı sürdürmesi gerekir.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki dalma türünü ayırdık ve fark edilmeden dalmanın hangi koşullarda arttığını gördük. Ama fark edilen dalmalarda bile bir soru kalıyor: zihin daldıktan ne kadar sonra fark ediyoruz? Sıradaki modül üst-farkındalığa ve kayda ayrılıyor. İlk dersi, üst-farkındalık anını, yani zihnin ne yaptığını fark ettiğimiz o kısa anı, ve dalgınlığın kendisi ile onu fark etmek arasındaki gecikmeyi anlatıyor.