Zihin gezinmesi

Açılış

Erzurum'da bir çay ocağında çalışan Ferhat, öğleden sonranın sakin saatinde yirmi dakika boyunca bardak yıkıyor. Elleri işi biliyor: bardağı suya daldır, fırçayı içinde çevir, durula, tepsiye ters koy. O yirmi dakika boyunca zihni hiç ocakta değil. Akşam bir arkadaşının önerisiyle, bulaşık sırasında aklından geçenleri hatırlayabildiği kadarıyla bir kâğıda yazıyor.

Listeye bakınca bir şey dikkatini çekiyor. Yazdığı yedi düşüncenin beşi henüz olmamış şeylerle ilgili: ay sonunda ödenecek kira, kardeşinin düğününe ne alacağı, bir gün kendi ocağını açarsa nereye açacağı, yarın sabah toptancıya ne sipariş edeceği, akşam annesini arayıp aramayacağı. Yalnız ikisi geçmişte kalmış bir şeye dönüyor: dün bir müşteriyle yaşadığı küçük tartışma ve askerlikte bir arkadaşı. Şimdiki ana, önündeki bardağa, hiç dönmemiş.

Ferhat'ın zihni yirmi dakika boyunca "dağınık" değildi; çoğunlukla bir yöne, ileriye bakıyordu. Bu ders, zihin gezinmesinin ne kadar sık olduğundan çok nereye gittiğini soruyor: düşünce elimizdeki işten koptuğunda hangi zamana, hangi konulara yöneliyor, yaşla nasıl değişiyor ve dikkati eğitmek onu nasıl etkiliyor.

Tek fikir

Zihin gezinmesi rastgele bir dağılma değildir; çoğu zaman belirli bir yöne, özellikle geleceğe ve kişinin kendi hayatına dair planlara gider. Zihnin nereye gittiğini fark etmek, gezinmenin ne zaman işe yaradığını ve ne zaman bir bedel ödettiğini ayırmanın ilk adımıdır.

Nasıl işler

Zihin gezinmesinin ne olduğunu, nasıl ölçüldüğünü, ne sıklıkla görüldüğünü ve ruh hâliyle ilişkisini Temel Psikoloji Akademisi dikkat modülünde ayrıntılı bir dersle anlatıyor: görevden bağımsız düşünceyi, düşünce yoklamalarını, kasıtlı ve kasıtsız gezinme ayrımını, gezinen zihnin daha mutsuz olup olmadığı sorusunu. Bu terimleri burada yeniden tanımlamayacağız. Bu dersin sorusu, bir önceki dersin betimleme yaklaşımını gezinmeye uygulamak: zihin işten koptuğunda neyin içinde dolaşıyor?

Bu soruya cevap vermenin bir yolu, gezinen düşüncenin zaman yönüne bakmak. Bir düşünce geçmişe, şimdiki ana ya da geleceğe dair olabilir. Bulaşık başında Ferhat'ın düşünceleri çoğunlukla geleceğe yönelikti ve bu tesadüf olmayabilir.

Araştırmalar, zihin gezinirken geleceğe dair düşüncelerin geçmişe dair olanlardan daha sık görüldüğünü bildiriyor. Bu eğilime bir ad verilmiş.

Geleceğe yönelik bu düşüncelerin önemli bir kısmı da sıradan bir hayal değil, kişinin kendi hayatındaki hedeflere dair bir hazırlık. Ferhat'ın kira, sipariş ve düğün hediyesi düşünceleri bunun örneği.

Bu üç kavram, zihin gezinmesine dair yaygın bir görüşü dengeliyor: gezinme yalnız bir dikkat kaybı ya da bir başarısızlık değil. Çoğu zaman zihin, elimizdeki iş az dikkat istediğinde, sıradaki işleri düzenlemek için o boşluğu kullanıyor. Ama aynı gezinme, dikkat isteyen bir işin ortasında geldiğinde bedel ödetiyor. Farkındalığın burada yapabileceği şey, gezinmeyi bastırmak değil, onun nereye gittiğini ve hangi anda geldiğini görmek.

Ne biliyoruz

Zihin gezinmesinin geleceğe yönelik içeriği ve olası işlevi, aynı araştırma grubunun bir çalışmasında incelendi.

Sonuçlar, zihin gezinmesinin içeriğinin ağırlıklı olarak geleceğe yönelik olduğunu doğruladı. Çalışma belleği kapasitesi yüksek olan kişilerin geleceğe yönelik gezinmeye daha yatkın olduğu görüldü ve geleceğe yönelik gezinmenin sık sık otobiyografik planlama içerdiği bulundu. Yazarlar bunu, zihin gezinmesinin günlük hayatta işe yarayabilecek ileriye dönük zihinsel işlemlere imkân tanıyabileceği yönünde yorumluyor.

Zihin gezinmesinin yaşla nasıl değiştiği de giderek daha çok incelenen bir soru.

Araştırmacılar, yaşla birlikte zayıflayan yürütücü işlevler nedeniyle yaşlılarda kasıtsız gezinmenin artmasını bekliyordu. Yaşlı yetişkinler beklendiği gibi daha az kasıtlı gezinme bildirdi; ama beklentinin tersine, kasıtsız gezinmeyi de gençlerden daha az bildirdiler. Bu sonuç her iki çalışmada da görüldü.

Dikkat eğitiminin zihin gezinmesini değiştirip değiştiremeyeceği, rastgele kontrollü bir çalışmayla sınandı.

Eğitim, hem okuduğunu anlama puanlarını hem de çalışma belleği kapasitesini artırdı ve bu görevler sırasında dikkat dağıtan düşüncelerin sıklığını azalttı. Performanstaki artış, özellikle eğitim öncesinde dikkati kolay dağılan katılımcılarda, zihin gezinmesindeki azalma üzerinden açıklanıyordu.

Gündelik hayatta

Gözlem görevi

Önümüzdeki üç günün işi, zihninin gezindiği anları yakalamak ve gezinmenin nereye gittiğinin bir haritasını çıkarmak.

Kayıt: Defterine üç günlük bir tablo yerine her an için tek satır aç: saat, işte miydin, ve zihnin gezindiyse dört sorunun cevabı. Üç günün sonunda say: kaç gezinme geçmişe, kaçı şimdiye, kaçı geleceğe gitti; kaçı plan içeriyordu; kaçı nahoştu. Son olarak, kendi gezinmenin nereye gittiğini tek cümleyle yaz ve bu cümleyi alarmların yakaladığı anlarla kendi yakaladığın anlar arasında bir fark olup olmadığıyla karşılaştır.

Alarmların seni yola çıktığın, sıcak bir ocağın başında ya da bir çocukla ilgilendiğin anlarda bulmayacağı saatler seç. Bu görev gezinmeyi yargılamak ya da azaltmak için değil; zihninin işten koptuğunda nereye gittiğini görmek için.

Yaygın yanılgılar

Sınır

Bu dersteki çalışmalar zihin gezinmesini belirli görevler sırasında ya da kısa dönemlerde ölçüyor; gündelik hayattaki gerçek oranlar, ölçüm yöntemine göre büyük ölçüde değişiyor. Temel Psikoloji Akademisi'nin dikkat dersi de "insanlar zamanlarının şu kadarında geziniyor" gibi cümlelere temkinle yaklaşılması gerektiğini vurguluyor; bu ders de bir oran vermiyor.

Mrazek ve arkadaşlarının çalışması iki haftalık bir eğitimin kısa vadeli etkisini ölçtü. Bilinçli farkındalık uygulamalarının kendisi, nasıl yapıldıkları ve uzun vadeli etkileri Meditasyon Akademisi'nin konusu; bu ders bir uygulama programı önermiyor. Tuğba'nın denediği gibi kısa bir alıştırmanın etkisini kendi deneyiminden ayırmak zor; o da bunu not etti.

Rojhat'ın durumu, aynı nahoş düşüncenin etrafında dönen bir gezinmeye işaret ediyor. Bu tür tekrar eden düşünceler, bu akademinin düşünce ve yargı seviyesinde ayrıca ele alınacak. Böyle düşünceler uyku, iştah ya da günlük işleri haftalarca etkiliyorsa, bir uzmandan destek almak bir algı alıştırmasından daha doğru bir adım.

Kapanış

1. Zihin gezinmesi rastgele bir dağılma değildir; düşünceler ağırlıklı olarak geleceğe yönelir ve sık sık kişinin kendi hedeflerine dair planlama içerir.
2. Yaşlı yetişkinler gençlere göre hem kasıtlı hem kasıtsız gezinmeyi daha az bildiriyor; kısa bir dikkat eğitimi de görev sırasındaki gezinmeyi azaltıp performansı artırabiliyor, ama bu son bulgu henüz tek bir çalışmaya dayanıyor.
3. Asıl soru gezinmenin olup olmadığı değil, nereye gittiği ve hangi anda geldiğidir; geleceğe yönelik bir plan ile geçmişe dönen bir döngü aynı şey değildir.

Üç soru

1. Ferhat'ın bulaşık sırasında aklından geçen yedi düşüncenin beşi geleceğe yönelikti. Geleceğe yönelik eğilim ve otobiyografik planlama kavramlarıyla bunu açıkla.
2. Nesrin'in planlama düşünceleri alışık olduğu dikişte bir sorun yaratmadı, yeni kumaşta ise iki dikişi kaydırdı. Bu fark, zihin gezinmesinin işlevi ve bedeli hakkında ne söylüyor?
3. Bir arkadaşın, "Babam yaşlandıkça zihni daha çok dağılıyor, herkes böyledir" diyor. Seli ve arkadaşlarının bulgusu bu cümle hakkında ne söylüyor ve bulgunun hangi kısmı hâlâ tartışmalı?

Yanıtlar

Birinci soruda araştırmalar, zihin gezinirken gelecekle ilgili düşüncelerin geçmişle ilgili olanlardan daha sık ortaya çıktığını bildiriyor; buna geleceğe yönelik eğilim deniyor. Ferhat'ın kira, sipariş, düğün hediyesi ve kendi ocağını açma düşünceleri bu eğilimin örnekleri. Bu düşüncelerin çoğu kişinin kendi hayatındaki hedeflere dair bir hazırlık, yani otobiyografik planlama. Bulaşık az dikkat isteyen bir iş olduğu için zihin bu boşluğu sıradaki işleri düzenlemek için kullandı.

İkinci soruda alışık olunan bir iş az dikkat istiyor ve zihin bu boşlukta planlama yapabiliyor; Nesrin'in dikişlerinde hata yoktu. Yeni bir kumaş ise dikkat istiyordu ve aynı gezinme bu kez bedel ödetti. Bu, gezinmenin işlevinin ve bedelinin, gezinmenin kendisinden çok geldiği ana bağlı olduğunu gösteriyor. "Nesrin dikkatsiz" demek eksik olur; daha doğru gözlem, alışık olduğu işten yeni bir işe geçerken dikkatini de değiştirmesi gerektiği.

Üçüncü soruda Seli ve arkadaşlarının çalışması ve önceki pek çok çalışma, yaşlı yetişkinlerin gençlere göre hem kasıtlı hem kasıtsız gezinmeyi daha az bildirdiğini gösteriyor. Bu, arkadaşının "herkes böyledir" genellemesiyle örtüşmüyor. Tartışmalı olan kısım, bu azalmanın nedeni: yaşlıların göreve daha çok bağlanması mı, gezinmeyi daha az fark edip bildirmeleri mi, yoksa başka bir şey mi. Arkadaşının babasında gözlediği değişiklik gerçek olabilir ve başka nedenleri olabilir; bu bulgu bireysel bir durum hakkında karar vermeye yetmez.

Sonraki derse köprü

Bu derste zihnin işten koptuğunda nereye gittiğine baktık. Ama görevde alarmın yakaladığı anlar ile kendi yakaladığın anlar arasında bir fark olabileceğini de not ettik. Bu fark önemli: bazen daldığımızı fark ederek dalıyoruz, bazen hiç fark etmeden. Sıradaki ders Jonathan Schooler'ın bu iki durumu ayırdığı kavramları anlatıyor: fark edilmeden dalmak ile bilerek dalmak arasındaki ayrımı.