Yeniliği fark etmek

Açılış

Balıkesir'de bir lisede yirmi beş yıldır matematik öğreten Ferhat, ekim ayının bir sabahı dokuzuncu sınıfa girerken içinde tanıdık bir yorgunluk hissediyor. Bu sabah anlatacağı konuyu yirmi beş kez anlatmış. Tahtaya yazacağı ilk örneği, öğrencilerin soracağı ilk soruyu, hangi sırada hangi hatayı yapacaklarını biliyor. Dersin bitmesine kırk dakika var ve Ferhat ders başlamadan onu bitirmiş gibi.

O hafta okulda bir eğitim semineri var ve konuşmacı bir öneride bulunuyor: her derste, bildiğinizi sandığınız bir şeyde üç yeni şey arayın. Ferhat ertesi gün bunu deniyor. Bir öğrencinin yanlış cevabına bakarken, yanlışın yirmi beş yıldır gördüğü yanlışa benzemediğini, öğrencinin soruyu bambaşka bir yoldan düşündüğünü fark ediyor. Bir başkasının defterinde, kimsenin istemediği hâlde kenara çizdiği küçük bir şekil var; konuyu kendine göre görselleştirmiş.

Ders aynı ders, konu aynı konu. Ama Ferhat o kırk dakikayı yıllardır olmadığı kadar uyanık geçiriyor. Bu ders, tanıdık olanda yeniliği bilerek aramanın ne demek olduğunu, neden işe yaradığını ve neden özellikle bir işi çok iyi bilenler için gerekli olduğunu anlatıyor.

Tek fikir

Tanıdık bir iş, kalıpla yürüyen davranışın en verimli toprağıdır. Tanıdığın içinde bilerek yeni ayrımlar aramak, hem yapılan işi hem yaşanan deneyimi canlandırır ve uzmanlığı, onu kırılgan yapan otomatiklikten korur.

Nasıl işler

Akademinin ikinci dersinde, Ellen Langer'ın bilinçsizce davranış dediği şeyi ve onun karşıtı olarak önerdiği yeni ayrım yapma becerisini tanıdık. Orada bu bir tanımdı; bu derste onu bir zanaata çeviriyoruz. Soru şu: tanıdık bir ortamda, bir işte, bir insanda yeniliği bilerek aramak nasıl yapılır ve ne kazandırır?

Önce neden gerektiğini görmek lazım. Bir işi ne kadar çok yaparsak, onun parçaları o kadar bilincin dışına çekiliyor. Bu, otomatik pilot dersinde gördüğümüz gibi büyük ölçüde iyi bir şey. Ama bunun bir bedeli var: parçaları artık görmediğimiz bir işi, bir şey değiştiğinde ayarlamak ya da kendimize bile açıklamak zorlaşıyor.

Ferhat'ın derse girerken hissettiği yorgunluk, aşırı öğrenilmiş bir işin tadıydı. Her şey yerli yerindeydi ve tam da bu yüzden hiçbir şey ona ulaşmıyordu. Langer'ın önerisi, bu durumda işi bırakmak ya da değiştirmek değil, işin içinde yeni ayrımlar aramak.

Bu arayış birkaç yoldan yapılabiliyor. Birincisi, bir öğenin bağlama göre nasıl değiştiğine bakmak: aynı yanlış cevap bu öğrencide neden doğdu? İkincisi, bakış açısını değiştirmek: bu dersi ilk kez dinleyen biri neyi tuhaf bulurdu? Üçüncüsü, ince nüanslara kulak vermek: bugünkü sınıfın havası dünkünden nasıl farklı? Hiçbiri yeni bir bilgi gerektirmiyor; hepsi zaten oradakini görmeyi gerektiriyor.

Önemli bir ayrım: yenilik aramak, işi rastgele değiştirmek demek değil. Bir hemşirenin ilaç verme sırası ya da bir pilotun kontrol listesi gibi güvenliğin söz konusu olduğu rutinlerde yenilik, işlemin kendisinde değil, işlemi yaparken neyi fark ettiğinde aranıyor. Yöntem aynı kalıyor; dikkat canlanıyor.

Ne biliyoruz

Aşırı öğrenmenin beklenmedik bir bedelini gösteren bir çalışma, Langer'ın kendi laboratuvarından geldi.

Bulgu dikkat çekiciydi. Alt konumu çağrıştıran etiket, hiç pratik yapmamış ve aşırı pratik yapmış katılımcıların başarısını düşürdü; orta düzeyde pratik yapanlarınkini ise düşürmedi. Yazarların yorumuna göre aşırı öğrenme, görevin parçalarını bilince kapatıyor ve kişi kendi yetkinliğinin kanıtını göremiyor; biri bu yetkinliği sorgulatacak bir şey söylediğinde savunacak bir dayanağı kalmıyor. İkinci deney ise bu düşüşün, görevin bileşenleri yeniden görünür kılındığında önlenebildiğini gösterdi.

Yenilik arayışının yalnız kırılganlığı önlemekle kalmayıp deneyimi değiştirip değiştirmediğini ise bir orkestra çalışması sınadı.

Müzisyenler, nüans katmaları teşvik edildiğinde çalmaktan daha çok keyif aldıklarını bildirdi. Dinleyicilerin belirgin bir çoğunluğu da bu biçimde çalınan icraları tercih etti. Yazarların yorumuna göre yeni ayrımlara ve ince nüanslara bireysel olarak dikkat etmek, bir topluluğun birlikte yaratma sürecini değiştiriyor ve hem çalması hem dinlemesi daha keyifli bir müzik ortaya çıkarıyor.

Gündelik hayatta

Gözlem görevi

Bu görevde, en iyi bildiğin bir rutinin içinde bilerek yeni ayrımlar arayacak ve bunun deneyimini nasıl değiştirdiğini üç gün boyunca izleyeceksin.

Kayıt: Defterinde her gün için bir blok aç ve rutini, o gün fark ettiğin üç yeni şeyi ve rutinin sana o gün ne kadar canlı geldiğini birden beşe bir puanla yaz. Üçüncü günün sonunda iki soruyu cevapla: yeni bir şey bulmak günden güne kolaylaştı mı zorlaştı mı, ve canlılık puanın değişti mi?

Direksiyondayken, iş makinesinin başındayken ya da ilaç hazırlarken bu görev işlemin kendisini değiştirmek için kullanılmaz. Bu durumlarda yalnız işlemin çevresinde neyi fark ettiğine bak; işlemin adımlarına dokunma.

Yaygın yanılgılar

Sınır

Bu derste kullanılan çalışmaların ikisi de Langer'ın araştırma çevresinden geliyor. Langer'ın farkındalık kavramı etkili ve öğretici, ama bu kavram etrafındaki bulguların her birinin bağımsız ekiplerce ne kadar tekrarlandığı ayrıca sınanması gereken bir soru. Bu yüzden iki bulguya da Erken bulgu etiketi verildi.

Yenilik arayışının bir de aşırı ucu var. Her şeyde sürekli yeni bir şey aramak, bir işe odaklanmayı zorlaştırabilir ve bazı insanlarda huzursuzluğa ya da her şeyin değişmesi gerektiği duygusuna dönüşebilir. Bu dersin önerdiği şey, sürekli bir yenilik avı değil; tanıdığın içinde ara ara durup yeniden bakmak. Ayrıca rutinin kendisini değil, ona bakışını değiştirmek.

Güvenlik gerektiren işlerde bu ayrım hayati. Kontrol listeleri, ilaç verme adımları, şantiye kuralları gibi rutinler, tam da kişisel yorumdan ve doğaçlamadan korunsun diye sabit tutuluyor. Bu rutinlerde yenilik, adımlarda değil, adımları yaparken çevrede neyin farklı olduğunu fark etmekte aranmalı. Akademinin durum farkındalığı seviyesinde kontrol listelerinin neden işe yaradığı ayrıca ele alınıyor.

Kapanış

1. Tanıdık bir iş kalıpla yürüyen davranışa en açık iştir; aşırı öğrenilmiş bir becerinin parçaları bilince kapanır ve beceri bazı koşullarda kırılgan hâle gelebilir.
2. Bilinçli yenilik arayışı, tanıdığın içinde daha önce dikkat etmediğin farkları bilerek aramaktır; ortamı değil dikkati değiştirir ve hem işi hem deneyimi canlandırabilir.
3. Güvenlik gerektiren rutinlerde yenilik adımlarda değil, adımlar sırasında neyi fark ettiğinde aranır; amaç sürekli bir yenilik avı değil, ara ara durup yeniden bakmaktır.

Üç soru

1. Ferhat yirmi beş yıldır aynı dersi anlatıyor ve derse girmeden yorgun hissediyor. Aşırı öğrenme kavramını kullanarak bu yorgunluğu açıkla ve seminerdeki önerinin onu neden canlandırdığını söyle.
2. Bir hastane yöneticisi "Farkındalık iyi bir şey, hemşireler ilaç verme adımlarını da her gün yeniden düşünsün" diyor. Bu öneride sorunlu olan ne ve yenilik arayışı bu bağlamda nasıl uygulanmalı?
3. Orkestra çalışmasında dinleyicilerin tercihi neden önemli bir bulgu? Müzisyenlerin kendi keyif bildirimleriyle karşılaştırarak açıkla.

Yanıtlar

Birinci soruda Ferhat'ın dersi aşırı öğrenilmiş bir iş; konunun bütün parçaları, öğrencilerin soruları, hatalar, örnekler, bilincinin dışına çekilmiş ve otomatik yürüyor. Bu, işi kolaylaştırıyor ama içinde yaşanacak hiçbir yeni şey bırakmıyor; yorgunluk buradan geliyor. Seminerdeki öneri, aynı işin içinde bilerek yeni ayrımlar aramasını istedi ve Ferhat zaten orada olan ama görmediği farkları, bir öğrencinin farklı düşünme yolunu, bir defterdeki çizimi, fark etti. "Ferhat'ın yeni bir konu anlatması gerekiyordu" cevabı çekici, ama değişen konu değil, dikkatin yönüydü.

İkinci soruda sorun, güvenlik için sabit tutulan bir rutinin adımlarını her gün yeniden yorumlamaya açmak. İlaç verme adımları kişisel doğaçlamadan korunsun diye sabit; onları her gün yeniden düşünmek hata riskini artırabilir. Yenilik arayışı burada adımlarda değil, adımları uygularken hastada, ortamda ya da ilaçta neyin farklı olduğunu fark etmekte uygulanmalı: hastanın bugün daha solgun olması, kutunun ambalajının değişmiş olması gibi.

Üçüncü soruda müzisyenlerin keyif bildirimi kendi deneyimlerine dayanıyor ve bir beklentiyle şekillenmiş olabilir; nüans katmaları istendiği için daha çok keyif aldıklarını söylemeleri kısmen bu beklentiden gelebilir. Dinleyicilerin tercihi ise hangi icranın hangi biçimde çalındığını bilmeyen kişilerden geliyor; bu yüzden müzisyenlerin beklentisinden bağımsız bir ölçü. İki ölçünün aynı yönü göstermesi, bulgunun yalnız müzisyenlerin kanaatinden ibaret olmadığını düşündürüyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste tanıdık olanda yeniliği bilerek aradık. Ama bunu zorlaştıran gizli bir alışkanlık var: bir şeye ad koyduğumuz anda ona bakmayı bırakıyoruz. "Bu bir sandalye", "bu bir müşteri", "bu öğrenci tembel" dediğimiz an, etiket gözün yerine geçiyor. Sıradaki ders, etiket bakışı nasıl kapatır sorusunu, bir kategoriye erken bağlanmanın algıyı nasıl kısalttığını anlatıyor.